Frum­varp um Ríkisút­varp gagn­rýnt harð­lega í samráðs­gátt

Bæði í umsögn Sýnar og Árvakurs segir að opinberir styrkir til einkarekinna fjölmiðla geti ekki talist ákjósanlegt fyrirkomulag. Og í umsögn Viðskiptaráðs, sem Ragnar Sigurður Kristjánsson undirritar, er áréttað að opinbert styrkjakerfi „samræmist illa lýðræðissjónarmiðum þar sem frjálsir fjölmiðlar gegna mikilvægu aðhaldshlutverki gagnvart stjórnvöldum. 

Það að gera þá verulega fjárhagslega háða hinu opinbera veikir aðhaldshlutverkið og dregur úr óhæði þeirra gagnvart ríkjandi stjórnvöldum.“

Þar er jafnframt bent á að sé horft til Norðurlanda, sem við berum okkur jafnan saman við, þá komi í ljós að staða Ríkisútvarpsins er einsdæmi. Stofnunin þiggur bæði opinber framlög og hefur heimild til auglýsingasölu.

Þetta þýðir að hvergi á Norðurlöndunum er markaðshlutdeild ríkismiðilsins jafn mikil og á Íslandi en þar er hlutdeild Ríkisútvarpsins í heildartekjum á fjölmiðlamarkaði 27 prósent, samanborið við 10 prósent að meðaltali á Norðurlöndunum.

Ein sjónvarpsstöð og ein útvarpsstöð kappnóg

Með frumvarpinu er gert ráð fyrir að felldar verði niður kvaðir um lágmarksfjölda útvarps- og sjónvarpsstöðva sem Ríkisútvarpinu er skylt að dreifa um allt land. „Með breytingunni verður stjórn RÚV heimilt að fækka útvarpsstöðvum.“

Í umsögn Árvakurs, sem þeir Haraldur Johannessen og Sigurbjörn Magnússon undirrita, er þessu fagnað en talið að ekki sé nógu langt gengið. Betra væri ef kveðið yrði á um að Ríkisútvarpið ræki eina útvarpsstöð og eina sjónvarpsstöð.

Þeir Haraldur og Sigurbjörn gera einnig að umtalsefni sókn Ríkisútvarpsins inn á samfélagsmiðla, sem þeim þykir skjóta skökku við. Þeir gera ráð fyrir því að þetta ákvæði laga sé ástæðan fyrir því að Ríkisútvarpið hafi sótt þar hart fram, á þeim sömu miðlum og sótt hafa mikið og vaxandi auglýsingafé á íslenska auglýsingamarkaðinn.

„Gerviþak“

En það er punkturinn um breytingar á lögum er varða tekjustofna Ríkisútvarpsins sem vekur mesta athygli. Lagt er til að tekjur RÚV af útvarpsgjaldi verði skertar um fjárhæð sem nemur 10 prósentum af auglýsingatekjum RÚV á ári hverju.

„Hlutfallið reiknist af fjárhæð sem svarar til meðaltekna Ríkisútvarpsins af viðskiptaboðum næstu fjögur heilu reikningsár á undan. Jafnframt verði kveðið á um hámark („þak“) tekna Ríkisútvarpsins af viðskiptaboðum.“

Samkvæmt frumvarpsdrögum er gert ráð fyrir 2,8 milljarða tekjuþaki Ríkisútvarpsins. Gert er ráð fyrir því að það sem út af stendur renni til sjálfstæðra fjölmiðla en eins og Tómas Þór Þórðarson varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins hefur farið yfir í ræðupúlti Alþingis virðist hér um málamyndagerning að ræða.

„Þetta er því í raun gerviþak,“ sagði Tómas. Hann taldi það breyta afar litlu um það sem hann kallaði „ryksugu RÚV á íslenskum auglýsingamarkaði“.

Tólf prósent breytast í tíu

Í umsögn Árvakurs, sem reyndar varar við þessum fyrirætlunum, er vakin athygli á því að ef þetta þak ætti að skipta einkarekna miðla einhverju, hvað varð þá um 12 prósentin sem gert var ráð fyrir í Aðgerðaráætlun í málefnum fjölmiðla, sem Logi Már Einarsson menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra kynnti í desember síðastliðnum? Hvernig breyttust þessi 12 prósent í 10 og skipta þar af leiðandi engu máli?

Harðasta gagnrýnin kemur þó fram í umsögn Sýnar sem Páll Ásgrímsson lögmaður skrifar undir. Þar eru ýmsir fyrirvarar slegnir og því lýst að best væri ef Ríkisútvarpið hyrfi alfarið af auglýsingamarkaði en líklega sé ekki pólitískur vilji til þess. Og ef það eigi að vera með tekjuþak á hlutfall auglýsingatekna þurfi að hækka það upp í 15 prósent í stað krónutöluþaks. 

Reyndar er fullyrt í umsögninni að ef draga eigi úr umsvifum Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði og jafna samkeppnisstöðu á íslenskum fjölmiðlamarkaði þá nái frumvarpið ekki þeim markmiðum.

Notar tækifærið og gagnrýnir Fjölmiðlanefnd

Í ítarlegri umsögninni leggur Páll lykkju á leið sína og vekur sérstaka athygli á einkennilegri stöðu Fjölmiðlanefndar, sem ekki hafi sinnt lögbundnu frumkvæðiseftirliti á lengd viðskiptaboða Ríkisútvarpsins, að stofnunin færi að settum lögum. Sýn framkvæmdi sjálfstæða gagnaöflun og úrvinnslu úr gagnagrunninum Instar Analytics frá Gallup.

„Sótt voru gögn yfir öll „auglýsingahólf“ RÚV niður á klukkustund á besta útsendingartíma (frá kl. 19:00 til 24:00) alla daga frá upphafi árs 2020 til 27. september 2026. Gögnin sýna óyggjandi að RÚV hefur í 133 tilvikum farið yfir hið lögmælta 8 mínútna hámark á viðskiptaboðum innan klukkustundar á þessu tímabili.“

Í umsögninni er þetta sagt sláandi jafngilda að meðaltali 22 hlutlægum lögbrotum á hverju einasta ári. „Ljóst er að RÚV fylgir ekki skýrum lagareglum um umfang sitt á auglýsingamarkaði og hagnýtir sér eftirlitsleysi Fjölmiðlanefndar til að afla ólögmætra tekna.“ Þá fer Páll þess á leit að hinar röngu og villandi forsendur sem bornar eru á borð í frumvarpinu verði leiðréttar.

Vísir er í eigu Sýnar.