Stríð Rúss­lands gegn utan­ríkis­við­skiptum Úkraínu er stríð gegn fæðuöryggi heimsins

Rússland vinnur kerfisbundið að því að grafa undan getu Úkraínu til að fæða heiminn. Með því að ráðast á hafnir, siglingaleiðir og landbúnaðarinnviði er ekki aðeins verið að herja á Úkraínu. Þetta skapar líka aukið álag á hnattrænt fæðuöryggi, með alvarlegum afleiðingum fyrir milljónir manna langt fyrir utan Evrópu.

Þetta eru ekki bara innantóm orð heldur bláköld staðreynd. Nú þegar hungur steðjar að 7,8% jarðarbúa, eða 645 milljónum manna, geta hömlur á kornútflutningi Úkraínu leitt til hækkunar á matvælaverði og aukinna erfiðleika í viðkvæmum löndum í Afríku, Asíu, Miðausturlöndum og Suður-Ameríku.

Úkraína er gríðarlega mikilvæg fyrir alþjóðlega matvælamarkaði. Fyrir innrás Rússa var 15% af maísútflutningi heimsins, 10% af hveiti, 15-20% af byggi og 50% af sólblómaolíu frá Úkraínu. Úkraína hefur auk þess löngum flutt mikið út til Norður-Afríku og Miðausturlanda. Búist er við góðri uppskeru í ár en góð uppskera styður ekki við hnattrænt fæðuöryggi nema hún nái inn á alþjóðlega markaði.

Tímasetningin gæti varla verið verri. Þegar uppskerutíminn hófst í Úkraínu í ágúst voru gerðar árásir á hafnir og flutningsleiðir með þeim afleiðingum að korn, olíufræ og aðrar landbúnaðarafurðir komust ekki úr landi. Útflutningur á korni dróst saman um helming miðað við árið áður og heimsmarkaðsverð hefur þegar hækkað.

Ástandið gæti orðið enn alvarlegra á næstu mánuðum. Í október er hætta á að geymslurými verði á þrotum í Úkraínu og í nóvember gæti geymslur vantað fyrir meira en níu milljónir tonna af korni, olíufræjum og mjöli. Ef ekki tekst að selja kornið nú í haust gæti bændur skort fjármagn fyrir næstu sáningu, sem myndi draga úr framboði á næsta ári og framlengja neyðarástandið langt fram á árið 2027.

Afleiðingarnar ná langt út fyrir Úkraínu. Raskanir á siglingaleiðum, orkumörkuðum, viðskiptaflæði og mannúðaraðstoð geta haft áhrif um allan heim, eins og yfirstandandi átök í Miðausturlöndum eru annað dæmi um. Samfélögin sem síst geta þolað matvælaskort og aðra hrinu verðhækkana eru þau sem eru líklegust til að finna fyrir þessu.

Þetta er ekki í fyrsta skipti sem Rússar reyna að nota fæðuöryggi sem vopn. Allt frá því að þeir hófu árásarstríð sitt hafa þeir ítrekað ráðist að útflutningsleiðum Úkraínu og reynt að spilla aðgangi landsins að heimsmörkuðum. Svartahafið, sem er yfirleitt flutningsleið 90% af landbúnaðarútflutningi Úkraínu, er sem fyrr ómissandi.

Alþjóðlegar afleiðingar ólöglegs árásarstríðs Rússlands eru enn einu sinni öllum augljósar. Alþjóðasamfélagið getur ekki sætt sig við stöðu mála þar sem Úkraínumenn halda áfram að þjást og þar sem milljónir manna víðsfjarri vígvellinum líða einnig fyrir ástandið.

Þess vegna ætlar Evrópusambandið að auka stuðning sinn í verki. Í maí 2022 setti ESB á laggirnar nýjar flutningsleiðir fyrir úkraínskar útflutningsvörur, auk þess sem sambandið leggur sitt af mörkum til að auka geymslurými fyrir korn, styðja við bændur og bæta flutninga yfir landamæri. Staðreyndin er samt sú að þessar ráðstafanir geta aðeins mildað afleiðingarnar. Þær koma ekki í staðinn fyrir öruggar siglingar um Svartahaf.

Það er deginum ljósara hvað þarf að gerast: árásum á aðstöðu, innviði og skipaflutninga fyrir kornútflutning verður að linna, tryggja verður öryggi kaupskipa og gera þarf skilyrðislaust vopnahlé sem leiðir til réttláts og varanlegs friðar. Vopnahlé sem leiðir til friðar er nauðsynlegt til að binda enda á daglegar þjáningar úkraínsku þjóðarinnar og efla hag allra sem treysta á stöðugt, opið og fyrirsjáanlegt alþjóðlegt matvælakerfi.

Þetta er ekki fjarlægt mál fyrir Íslendinga. Ísland hefur staðið þétt við bakið á Úkraínu og vakti nýlega athygli á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, ásamt norrænum samstarfsþjóðum sínum, á afleiðingum innrásar Rússlands fyrir fæðuöryggi í heiminum. Þetta endurspeglar sameiginleg gildi Íslands og Evrópusambandsins: samstöðu, virðingu fyrir alþjóðalögum og stuðning við þau sem höllustum fæti standa.

Matvæli mega aldrei verða að vopni í stríðsrekstri.

Höfundur er sendiherra Evrópusambandsins á Íslandi