„Ég ætlaði í lög­fræði en tón­listin tók völdin“

Magnús Jóhann er alltaf með mörg járn í eldinum hvort sem það eru eigin tónsmíðar, samstarf við aðra tónlistarmenn, aragrúi gigga eða skipulagning á tónlistarhátíðinni State of the Art. Hann fagnar þrítugsafmæli í dag og heldur af því tilefni stórtónleika í Háskólabíói þar sem hann lítur yfir farinn veg með fjölda góðra gesta. 

Blaðamaður settist niður með Magnúsi til að ræða tónleikana, árin tíu í bransanum, stöðu tónlistar í samtímanum og það sem er framundan hjá ofvirkum tónlistarmanni.

„Enginn ólympískur íþróttamaður í píanóleik“

Magnús er úr Árbænum, sonur Þórgunnar Ársælsdóttur geðlæknis og Ragnars Jónssonar, bæklunarskurðlæknis og lögfræðings. Hvorki Magnús né yngri bróðir hans, Jón Ísak, fetuðu þó þá braut heldur enduðu báðir í tónlist: Magnús á píanóinu og Jón á gítarnum. Það var þó ekkert útséð með að Magnús myndi leggja tónlistina fyrir sig.

„Ég lærði á píanó, blokkflautu og klarínett frá sjö ára aldri og fram á unglingsár. Þá byrjaði ég í fótbolta, hætti í píanóinu og var ekkert að sinna því af neinu viti. Það var annað sem tók völdin, fótbolti og tölvuleikir, en ég spilaði alltaf smá upp á eigin spýtur, mikið til Scott Joplin og ragtime-tónlist,“ segir Magnús.

„Það er ekki eins og ég hafi verið undrabarn frá blautu barnsbeini og að þetta hafi verið stefnan alla tíð. Enda er ég enginn ólympískur íþróttamaður í píanóleik, ég er langt því frá að vera klassískur einleikari eins og Víkingur Heiðar, það er ekki beint það sem ég er að fást við.“

Þegar Magnús var í Versló kynntist hann tónlist Oscars Peterson og Jerry Lee Lewis og byrjaði í jazzpíanónámi, fyrst í Tónskóla Sigursveins og svo í Tónlistarskóla FÍH.

„Þar fann ég mig alveg í djassinum, í frelsinu í spunamúsík, boogie-woogie og blús. Í Versló er mikið af tækifærum til þess að taka þátt í félagslífi þannig að ég fór að spila í söngleikjunum og í leikritinu, var formaður Málfundafélagsins og í stjórninni. Svo byrjaði ég í rokkhljómsveit, fór að spila með fleiri hljómsveitum og boltinn byrjaði að rúlla,“ segir hann.

„Þegar ég kláraði menntaskólann kom eiginlega ekkert annað til greina en að taka allavega ár til þess að vera bara í tónlistarnáminu og að spila, svona áður en ég næði áttum og færi kannski í eitthvað annað,“ segir Magnús. Þetta eina ár hafi síðan breyst í tíu.

Brons í Músíktilraunum neyddi hann til að gefa út

Ekki nóg með að Magnús fagni þrítugsafmæli sínu með tónleikunum heldur eru líka liðin tíu ár frá útgáfu fyrstu plötu hans, Pronto. Það eru fleiri sem fagna tímamótum því viku eftir tónleika Magnúsar fagnar Aron Can tíu árum í bransanum með tónleikum en þar mun Magnús einmitt koma fram.

„Það hlýtur að vera einhver útskýring í stjörnuspekinni fyrir þessu. Aron Can kemur fram á sjónarsviðið og það var mikil hipphoppsprengja á þessum tíma,“ segir Magnús um tónlistarárið 2016. 

„Svo erum við ágætis árgangur í tónlistinni, 96-árgangurinn, verður að segjast. GDRN, Herra Hnetusmjör, Birnir, Þormóður pródúsent, Arnar Ingi og fleiri,“ bætir hann við.

Árið 2016 var viðburðaríkt hjá Magnúsi, hann útskrifaðist úr Versló og keppti um vorið í Músíktilraunum með sínum fyrstu tónsmíðum.

„Ég lenti í þriðja sæti, vann mér inn stúdíótíma og fyrst ég var búinn að því þurfti ég gera plötu. Ég hafði fengið notað hljóðkort í útskriftargjöf og fór fljótlega eftir þetta að taka upp og pródúsera. Eftir að ég gaf út Pronto þá var plásturinn rifinn af, ég var búinn að gera sólóplötu og var ekki bundinn neinum vandkvæðum hvað það varðar,“ segir hann.

Pródúsentinn Arnar Ingi Ingason, gjarnan þekktur sem Young Nazareth, samplaði lagið „Bullboxer 43“ af plötunni, tók píanóstefið og notaði í smellinum „Út í geim“ með rapparanum Birni. Það reyndist ákveðin kveikja.

„Við Arnar Ingi vorum saman í menntaskóla, en höfðum ekkert unnið saman, hann hafði verið í Sturla Atlas. Út frá þessari plötu þá fór ég að vinna aðeins meira með hipphoppsenunni,“ segir Magnús.

Brúarsmiður milli ólíkra kima bransans

Það eru fáir sem eru jafn innvinklaðir í ólíka kima tónlistarbransans eins og Magnús Jóhann. Hann byrjaði í djassi, datt svo inn í rapp og popp og hefur tengst inn í klassíkina í gegnum tónlistarhátíðina State of the Art. Þess vegna hefur honum verið lýst sem eins konar brúarsmiði milli ólíkra greina. 

„Þetta hefur gerst nokkuð náttúrulega vegna þess að ég hef bara haft áhuga á svo fjölbreyttum stílum í tónlist og fengið tækifæri til þess að spreyta mig,“ segir Magnús.

„Ísland er lítið land og það er einn af styrkleikum senunnar hér hversu stuttar boðleiðirnar eru. Maður er fljótur að kynnast fólki og fá fleiri tækifæri ef maður er tilbúinn að vinna. Á undanförnum tíu árum hefur verið mikið í gangi og ef maður er með opinn huga þá er hægt að gera ýmislegt.“

Hann hefur síðan áttað sig á þessum tengslum sínum inn í ólíka kima og reynt að vera tengipunktur þar á milli.

„Maður er oft að reyna að segja einhverjum frídjössurum frá því hvað Flóni sé sniðugur og segja Flóna hvað það væri flott að fá Magga Tryggva til þess að tromma inn á eitthvað. Maður hefur gerst tengiliður á milli í ýmsu samhengi, fengið fólk til að spila inn á plötur hér og þar, en það erfitt að henda reiður á þetta nákvæmlega.“

„Ekkert helvítis frí“

Magnús hefur hefur samið og spilað eigin tónlist, unnið náið með tónlistarmönnum á borð við GDRN, Óskari Guðjóns og Skúla Sverris, giggað með hinum og þessum, tekið að sér tónleikaskipulag og skipulagt tónlistarhátíðina State of the Art, komið fram með sinfóníunni og samið tónlist fyrir kvikmyndir. Maður veltir fyrir sér hvort þetta sé ekkert of mikið.

„Raunveruleiki þess sem er sjálfstætt starfandi er að vera alltaf að. Einhver sagði að ef þú ert með ehf-fyrirtækjakennitölu þá standi ehf-ið fyrir „ekkert helvítis frí“ og ég held að það sé eitthvað til í því. Það sem knýr þetta áfram er að maður fjármagnar ástríðuverkefnin, sínar plötur og djassmúsíkina, með því að spila hjá þekktara fólki eða taka að sér hin og þessi verkefni,“ segir Magnús.

„Þótt þetta sé það sem borgar reikningana þá er meirihlutinn af þessum verkefnum líka skemmtilegur. Vandinn er að halda þessum boltum á lofti og finna eitthvert jafnvægi, sem tekst ekkert alltaf.“

Hann breytt til fyrr á þessu ári og tók frá fyrstu þrjá mánuði ársins til að einbeita sér að því semja og útsetja verk sem hann spilaði með Sinfóníunni í maí. „Ég ýtti næstum því öllu öðru sem ég gat til hliðar vegna þess að þetta krafðist svo mikils tíma og það var alveg geggjað af því að ég hef ekki getað gert það í tíu ár.“

„Núna er gengið í garð klassískt tímabil, komið haust og það er allt í gangi á sama tíma. Ég er að undirbúa mína tónleika, svo eru tónleikarnir hjá Aroni Can og þá sömu viku er ég með Bríet á Flórunni og Frikka Dór fyrir Skattinn. Síðan er ég að vinna í tveimur bíómyndum, tölvuleik og State of the Art er aðra vikuna í október,“ segir hann.

Skipulagning á tónleikum og tónlistarhátíð sé ólík restinni því þar er vinnan fyrst og fremst praktísk.

„Það er ekkert sérstaklega arðbær starfsemi að vera með niche tónlistarhátið en ég væri heldur ekkert að tala við þig ef ég væri bara að hugsa um arðsemi. Það er ástríðan sem knýr mann áfram, kraftbirtingarhljómur guðdómsins eins og hjá Magnúsi Hjaltasyni og Ólafi Ljósvíkingi.“

Smæðin vinni líka með manni

Þótt það geti verið erfitt að starfa sjálfstætt sem tónlistarmaður á Íslandi þá fylgi smæð landsins líka ákveðnir kostir.

„Ég hef náttúrulega ekki búið í London eða New York en ég get ímyndað mér að það sé erfiðara að lifa þar ákveðnum lífsstíl sem ég og mínir kollegar, sem störfum eingöngu við tónlistarflutning, náum að lifa,“ segir Magnús.

„Klassískur dagur hjá einhverjum eins og mér eða Tómasi Jónssyni eða Óskari Guðjóns er bara hljómsveitaræfing fyrir hádegi, upptökusessjón eftir hádegi, hljóðprufa, spila kokteilgigg klukkan sex og svo konsert klukkan átta,“ segir Magnús.

„Þetta hljómar mikið en þetta er alls ekki óeðlilegur dagur. Auðvitað er það hægt í öðrum borgum en smæðin gerir að verkum að þú kemst auðveldlega milli staða og getur verið að gera þetta,“ bætir hann við.

„Undanfarin ár hef ég verið að færa fókusinn meira yfir á mína músík, gera meira af kvikmyndatónlist og setja meiri skriðþunga í það sem ég er að fást við. Það er líka náttúrulegt að þegar maður eldist þá heltist fólk úr listinni sem ætlar ekki að gera listsköpun að ævistarfi sínu og sömuleiðis verða giggin öðruvísi, stærri og færri.“

„Tónlist hefur orðið miklu meiri neysluvara“

Þessi síðustu tíu ár sem Magnús hefur verið í bransanum er margt búið að gerast. Hlustunarvenjur fólks hafa breyst með tónlistarveitum og svo hefur tónlistarframleiðsla umbreyst með komu gervigreindarinnar. Magnús telur afstöðu fólks til tónlistar hafa breyst.

„Það sem hefur gerst á undanförnum tíu árum er að tónlist hefur orðið miklu meiri neysluvara. Henni er tekið sem svo ótrúlega sjálfsögðum hlut þegar þú hefur eilíft aðgengi að allri tónlist í heiminum fyrir ekki neitt. Þá gengisfellir það virði hennar í augum almennings.“

Þegar hlutur verður sjálfsagður hættir fólk að pæla jafnmikið í honum, gefur honum minna vægi og leggur minna á sig fyrir hann.

„Fólk eyðir hlutfallslega minna af peningnum sínum í músík í dag en það gerði fyrir tuttugu árum þegar það keypti einhverja geisladiska. Með spunagreindinni þá eykur það ennþá á þessa tilfinningu fólks að það sé sjálfsagður réttur þeirra að hafa aðgang að allri hljóðritaðri tónlistarsögu fyrir slikk,“ segir hann.

„Öll tæknifyrirtækin óðu áfram og leyfðu notkun á allri tónlist. Það getur hvaða dúddi sem er stofnað TikTok-reikning og farið að gera einhver myndbönd með minni tónlist undir og það er ekkert sem ég get gert í því.“

„Það er allt í lífinu orðin ein stór fokking auglýsing. Auðvitað er ég að fást við það að koma minni músík á framfæri þannig fyrir vikið er ég orðin auglýsingavara. En allt fólk er að auglýsa sig á miðlunum, sama hvort það er áhrifavaldur eða ekki.“

Magnús segir að sótt sé að tekjustreymi tónlistarmanna úr ýmsum áttum og aðföng hafi hækkað meðan miðasala hefur staðið í stað.

„Það er miklu erfiðara fyrir hljómsveit eða tónlistarmann að vera að gera út frá Íslandi 2026 heldur en 2016. Þú ert náttúrulega á eyju þannig að þú þarft alltaf að fljúga sem er fyrir það fyrsta brekka en svo er þetta orðið miklu erfiðara í dag eftir Covid,“ segir Magnús og bætir við að margir vinnandi tónlistarmenn eigi erfiðara með að hafa eitthvað upp úr tónlistinni.

Víðsfjarri að tónleikar séu skotheld leið til að græða

Tónleikahald hefur sömuleiðis verið í brekku síðan í Covid-faraldrinum og reglulega berast fregnir af tónlistarmönnum sem aflýsa tónleikum eða heilu tónleikaferðalögunum. Það sé alltaf áhætta að halda tónleika, sérstaklega stóra tónleika, og auðvelt fyrir fólk að líta á það sem skothelt konsept þegar það sér Laufeyju Lín halda tvenna uppselda tónleika í Kórnum.

„En ef við tökum hana sem dæmi þá eru þetta tvennir uppseldir tónleikar og mörgþúsund manns á hvoru giggi, dýrir miðar og mikil velta. Þetta eru gífurleg áhrif inn í hagkerfið, allir sem fara út að borða í Smáralind, strætóarnir, allt fólkið sem fær laun og svo er hún að koma með marga gáma af sviðsmynd til landsins,“ segir hann.

„Laufey er auðvitað snillingur og ótrúlega vinsæl þannig það er nú kannski ekki mikil áhætta fyrir hana að halda tónleikana en ég held að hún hafi ekkert haft gífurlega mikið fé upp úr þessu þegar búið er að borga öllum laun. Það er dýrt að koma hingað heim og örugglega fimmtíu til hundrað manns sem fylgja henni.“

„Sumir hugsa að tónleikar séu „easy peasy“ sem þú getur hent í og grætt rosalega mikinn pening en því fer víðsfjarri. Það er auðvitað í einhverjum tilfellum ágætlega arðbært en fyrir flesta er það ekki á vísan að róa. Ekki að ég vilji röfla yfir því,“ segir hann.

Kauphegðun fólks hafi líka breyst eftir Covid þannig að fólk kaupir síður miða í forsölu sem dregur úr fyrirsjáanleikanum.

„Það er ógeðslega erfitt fyrir tónleikahaldarann. Maður hefur sjálfur upplifað það og maður þekkir fólk sem er á barmi þess að hætta við tónleikahald af því að viku fyrir er ekkert selt og svo þegar til kastanna kemur, mæta nokkur hundruð manns.“

Tónlistarkennsla nauðsynleg samfélaginu

Ekki nóg með að sótt sé að tónlist úr fyrrnefndum áttum heldur á tónlistarkennsla hérlendis líka undir högg að sækja vegna skorts á fjármagni og fækkun tónlistarkennara. Magnús telur stöðuna alvarlega.

„Alveg eins og það þarf að ala upp læsi í börnum og lesa fyrir börn þá þarf líka að ala upp menningarlæsi eða tónlistarlæsi í börnum og það skiptir ótrúlega miklu máli að þau fái tónmennt og spili á hljóðfæri,“ segir hann.

Aðgengi að tónlist fyrir alla skipti gríðarlegu máli.

„Þótt það sé bara einn af hverjum þúsund sem verður Laufey þá eru kannski tíu eða fimmtíu sem gerast atvinnumúsíkantar, kennarar eða undirleikarar. Hinir rúmlega 900 koma út úr því sem betri samfélagsþegnar. Það er fátt betra til þess að læra samvinnu en að þurfa að spila í hljómsveit eða lúðrasveit,“ segir hann.

Tónlistin virki heilastöðvarnar og auki einbeitingu. Þar að auki er hljóðfæraleikur eitt af síðustu netlausu vígjunum sem eru enn eftir.

„Það eru sundlaugarnar, svo lengi sem fólk skilur helvítis snjallúrin eftir, og svo ef þú ert að spila á eitthvað hljóðfæri,“ segir Magnús.

„Það er mjög mikilvægt að börnin fái að læra á hljóðfæri og ég segi það sem drengur sem var píndur í fyrsta píanótímann.“

„Örgustu antí-intellektúalistar“ ættu að geta skemmt sér

Eftir að hafa farið yfir æskuárin, stöðuna í bransanum, síðustu tíu ár og framtíðina þá er loksins komið að því að ræða afmælistónleikana í kvöld.  

„Þetta verða yfirlitstónleikar yfir það sem ég hef gert í mínu nafni undanfarin tíu ár og það er ekki oft sem ég næ að smala saman öllu fólkinu sem ég er búinn að gefa út plötur með,“ segir hann.

„GDRN verður þarna og við spilum lög af dægurlagaplötunni okkar. Skúli Sverris verður þarna líka, Óskar Guðjóns, Magnús Tryggvason Eliassen, Tumi Árnason, strengjasveit og svo er aldrei að vita hvort það verði eins og einn eða tveir leynigestir.“

„Þetta verður skemmtilegt ferðalag og ég held að meira að segja örgustu antí-intellektúalar ættu að geta haft gaman af því að gefa svona hljóðfæratónlist séns á þessu giggi,“ segir hann.

Fyrir utan tónleikana er Magnús nýbúinn að gera tónlistina við heimildarmyndina Fuglar og menn sem er frumsýnd í kvöld. Þá er hann að gera tónlist við heimildarmyndina Skrefið eftir Teit Magnússon um Berg Vilhjálmsson sem gekk rúmlega fjögur hundruð kílómetra með hundrað kílóa kerru í eftirdragi til að vekja athygli á starfsemi Píetasamtakanna.

„Svo er ég í skemmtilegu verkefni sem heitir Kúluskítur, eða Shitballs, eftir Álfrúnu Örnólfsdóttur, kvikmynd um systur í hljómsveit sem flækjast inn í atburðarás tengda kúluskít á Mývatni og í Japan. Við Elín Hall vorum í sumar að semja popptónlist fyrir hljómsveitina, myndin er núna í tökum og svo er ég líka að fara að gera kvikmyndatónlistina fyrir hans,“ segir Magnús.

Ekki er þó allt upptalið því 30. október næstkomandi er Magnús Jóhann að gefa út sólóplötuna See Instructions og frumsýnir samhliða henni veglegt tónlistarmyndband með dansverki sem hann vann með dönsurunum Írisi Ásmundar og Karítasi Lottu.

„Svo er margt í pípunum á næsta ári: upptaka af sinfóníuverkinu, við Bára Gísladóttir erum með samstarfsplötu í vasanum, ég ætlaði að reyna að gefa út tónlistina úr fuglamyndinni og svo er ég að byrja að fást við kammerverk sem ég er að semja fyrir State of the Art á næsta ári,“ segir Magnús að lokum.