For­eldrar, hjálpum börnum að verða les­endur

Það er nýtt fyrir börnum að læra að lesa. Þau þurfa að læra að tengja bókstafi og hljóð, raða hljóðum saman í orð og ná smám saman þeirri nákvæmni og lesfimi sem gerir þeim kleift að beina athyglinni að merkingu textans. Þetta er ný færni sem krefst kennslu, stuðnings og æfingar.

En eitt er ekki nýtt fyrir börnum þegar þau byrja að lesa: að hugsa.

Löngu áður en börn ráða í letur hafa þau velt hlutum fyrir sér, spurt spurninga, rifjað upp, borið saman, tengt nýja reynslu við fyrri reynslu, dregið ályktanir og reynt að sjá fyrir hvað gerist næst. Þau hafa undrast, ímyndað sér, leitað skýringa og skipt um skoðun þegar nýjar upplýsingar koma fram. Þau hafa með öðrum orðum þegar tileinkað sér margvísleg hugartök sem eru líka undirstaða þess að skilja það sem lesið er.

Þetta er mikilvægt þegar við hugsum um lestraruppeldi barna. Við þurfum ekki að bíða eftir því að þau verði læs til að hjálpa þeim að verða hugsandi lesendur. Hugarvenjur lesandans má byrja að móta löngu áður en barnið getur sjálft lesið textann.

Hugarvenjur lesandans

Þegar við lesum til skilnings gerum við miklu meira en að bera kennsl á orðin sem standa á blaðsíðunni. Við tengjum saman upplýsingar, rifjum upp það sem áður kom fram, berum það saman við það sem við vitum, ályktum um það sem ekki er sagt berum orðum og reynum að sjá hvert höfundurinn stefnir. Við tökum eftir því þegar eitthvað kemur okkur á óvart eða passar ekki við það sem við héldum. Stundum þurfum við að staldra við, lesa aftur eða endurskoða fyrri skilning.

Góður lesandi hefur vanist því að gera þetta. Hann væntir þess að textinn hafi merkingu og tekur sjálfur virkan þátt í að móta hana.

Slíkar hugarvenjur verða ekki til í einu vetfangi þegar barn byrjar í skóla. Þær eiga sér miklu lengri aðdraganda. Börn hafa þegar notað þær í samtölum, leik og samskiptum við annað fólk. Þau nota þær þegar þau hlusta á frásögn, reyna að átta sig á af hverju einhver gerði eitthvað eða spá fyrir um hvað gerist næst.

Verkefnið þegar þau læra að lesa er því að hluta til að færa þessar hugarvenjur yfir á nýjan vettvang – textann.

Tæknin er ný, en hugsunin þarf ekki að vera það.

Upplestur er meira en lestur fyrir barn

Þarna getur upplestur fullorðinna gegnt mikilvægu hlutverki. Þegar foreldri eða annar fullorðinn les fyrir barn fær barnið ekki aðeins aðgang að sögu sem það getur ekki enn lesið sjálft. Það fær líka tækifæri til að kynnast því hvernig lesandi hugsar.

Fullorðinn getur gert hluta þeirrar hugsunar sýnilegan. Hann getur staldrað við og sagt: „Nú skil ég betur af hverju hún gerði þetta áðan.“ Eða: „Ég hélt að hann ætlaði heim, en nú er ég ekki lengur viss.“ Hann getur velt fyrir sér ókunnugu orði, rifjað upp það sem gerðist fyrr í sögunni eða spurt barnið hvað það haldi að gerist næst.

Barnið getur líka verið virkur þátttakandi. „Af hverju heldurðu að hún hafi gert þetta?“ „Hvað finnst þér um það?“ „Manstu hvað gerðist síðast þegar við hittum þessa persónu?“ „Hvernig heldurðu að honum líði núna?“

Í slíkum samtölum er barnið ekki að læra tæknina við að lesa. Það er að læra hvernig lesandi hugsar. Það lærir að spyrja, tengja, rifja upp, ímynda sér, álykta og spá fyrir. Það lærir líka að eigin hugsun skiptir máli við lesturinn og að merking textans verður ekki alltaf til sjálfkrafa við það eitt að orðin séu lesin.

Þetta þarf þó ekki – og ætti ekki – að breyta notalegum upplestri í yfirheyrslu eða kennslustund. Samveran, sagan og ánægjan eiga að fá að njóta sín. Vangavelturnar geta sprottið eðlilega úr því sem vekur áhuga, undrun eða forvitni barns og fullorðins.

Þannig geta hugarvenjur lesandans orðið til í kringum bækur áður en barnið sjálft verður lesandi.

Orðin eru verkfæri hugsunar

En til þess að hugsa um það sem við lesum þurfum við tungumál. Þar kemur orðaforðinn til sögunnar.

Orðaforði er miklu meira en fjöldi orða sem við þekkjum. Orðin geyma og skipuleggja að hluta til þekkingu okkar og reynslu. Þau gera okkur kleift að greina á milli fyrirbæra, sjá tengsl, lýsa blæbrigðum og setja hugsun okkar í samhengi. Því fleiri orð og hugtök sem barn hefur á valdi sínu og því dýpri sem skilningur þess á þeim er, þeim mun fleiri verkfæri hefur það til að hugsa með.

Börn öðlast slíkan orðaforða meðal annars í samskiptum. Fullorðnir auðga málheim þeirra þegar þeir tala við þau um það sem þau sjá, upplifa og hugsa. Það getur gerst við matarborðið, í gönguferð, í bílnum, yfir frétt, leik, mynd eða bók. Við getum sett reynslu barnsins í orð, bætt upplýsingum við, útskýrt, borið saman og velt fyrir okkur orsökum og afleiðingum.

Það þarf ekki alltaf að einfalda tungumálið fyrir börn. Þau þurfa að heyra fjölbreytt orð, kynnast blæbrigðum málsins og fá tækifæri til að átta sig á merkingu nýrra orða í samhengi. Framandi orð má útskýra, ræða og nota aftur.

Þannig verða orð smám saman hluti af hugsun barnsins.

Þegar barnið fer síðar að lesa sjálft skiptir þessi reynsla miklu. Texti verður ekki skiljanlegur aðeins vegna þess að lesandinn getur borið fram orðin sem þar standa. Hann þarf að vita hvað þau merkja, hvernig þau tengjast og hafa næga þekkingu og reynslu til að geta mótað merkingu úr textanum.

Þegar barnið fer sjálft að lesa

Þegar börn byrja að lesa sjálf verður tæknilegi þátturinn eðlilega áberandi. Þau þurfa mikla æfingu til að ná tökum á orðlestri og lesfimi. Foreldrar geta stutt við þá þjálfun með því að hlusta, hvetja og skapa góðar aðstæður til lestrar.

En þá er mikilvægt að týna ekki hugsuninni á bak við tæknina.

Barnið þarf smám saman að læra að beina athyglinni ekki aðeins að því hvort það hafi lesið orðin rétt heldur líka að því hvort það skilji það sem það les. Passar þetta við það sem kom á undan? Hvað merkir þetta? Af hverju gerðist þetta? Hvað veit ég núna sem ég vissi ekki áður? Er eitthvað sem ég skil ekki?

Þarna geta hugarvenjurnar sem hafa mótast í samtölum og upplestri komið að góðum notum. Barnið hefur vanist því að texti kalli á hugsun. Nú þarf það smám saman að taka sjálft við þeirri hugsun sem áður fór að hluta fram í samtali við fullorðinn.

Það er stórt skref í átt að sjálfstæðum lestri.

Ekki hætta að lesa þegar barnið verður læst

Þegar barn verður fært um að lesa sjálft er freistandi að líta svo á að hlutverki upplestrar sé lokið. Athyglin færist þá gjarnan að lestraræfingunni: Hvað lastu lengi? Hvað margar blaðsíður? Ertu búinn að lesa í dag?

Slík æfing hefur mikilvægu hlutverki að gegna. En það væri óheppilegt ef lestraruppeldið þrengdist um leið niður í magn og mælingar.

Barn sem getur lesið sjálft getur enn notið þess að hlusta á fullorðinn lesa. Upplestur gerir því kleift að kynnast textum, orðaforða, hugmyndum og frásögnum sem eru flóknari en það ræður enn við að lesa sjálft. Samtalið um textann getur haldið áfram og orðið dýpra eftir því sem barnið eldist.

Og kannski skiptir ekki síður máli að varðveita þá tilfinningu að lestur sé sameiginleg og merkingarbær iðja – eitthvað sem hægt er að njóta, tala um, undrast, hlæja að og hugsa um með öðrum.

Að alast upp sem lesandi

Við getum sagt börnum að lestur sé mikilvægur og minnt þau á að lesa. En þau læra líka af því hvaða sess lestur hefur í lífi okkar.

Þau taka eftir því hvort bækur og annað lesefni eru í kringum þau. Þau sjá fullorðna lesa – eða ekki lesa. Þau heyra hvort við tölum um það sem við höfum lesið og hvort lestur virðist vera eitthvað sem fólk gerir af áhuga og ánægju eða fyrst og fremst verkefni sem börn þurfa að sinna fyrir skólann.

Lestraruppeldi snýst því um meira en að tryggja að barnið æfi lestur. Það snýst um að skapa umhverfi þar sem lestur hefur tilgang, gildi og merkingu.

Þar geta foreldrar og aðrir fullorðnir haft mikil áhrif löngu áður en barnið les sitt fyrsta orð. Þeir geta talað við það, lesið fyrir það, rætt um orð og hugmyndir, velt fyrir sér sögum með því og gert eigin hugsun sýnilega. Þannig getur barnið smám saman vanist því að hlustun og lestur kalli á virka hugsun.

Síðar kemur tæknin til sögunnar. Barnið lærir bókstafina, hljóðin og orðin og verður smám saman sjálfstæður lesandi.

En hugsunin var komin löngu áður.

Kannski er það einmitt eitt mikilvægasta verkefni lestraruppeldis: að hjálpa barninu að taka með sér inn í lesturinn það sem það kann þegar svo vel að gera – að spyrja, undrast, rifja upp, tengja, ímynda sér, álykta og leita merkingar.

Það er nýtt fyrir barnið að lesa. Það er ekki nýtt fyrir því að hugsa. Þegar þetta tvennt tengist saman fer lesturinn að verða að því sem hann í raun er: leið til að hugsa, skilja og sjá heiminn með nýjum hætti.

Guðmundur Engilbertsson, læsisfræðingur og áhugamaður um lestrarmenningu barna