Rétturinn er sá sami – en tæki­færið er það ekki

Ég hef um langt skeið barist fyrir réttindum fatlaðs og langveiks fólks, einstæðra foreldra og barna þeirra. Sú reynsla hefur kennt mér hversu hægar félagslegar umbætur geta verið á Íslandi. Framfarirnar koma stundum á hraða dropans sem holar steininn og baráttan fyrir breytingum sem í mínum huga snúast einfaldlega um mannréttindi og jöfn tækifæri getur verið ótrúlega þung.

Við sjáum afleiðingarnar víða. Engir sérstakir námsstyrkir eru í boði á vegum ríkisins hér á landi fyrir öryrkja eða börn þeirra vegna þeirrar stöðu. Einstæðar mæður, hvort sem þær eru á örorku eða ekki, búa margar við mjög þröngan fjárhag og íslenskar rannsóknir hafa sýnt hversu mikil áhrif efnahagsstaða foreldra getur haft á tækifæri barna þeirra.

Þegar barn einstæðs foreldris verður 18 ára fellur allur stuðningur vegna barnsins niður, jafnvel þótt ungmennið sé enn í framhaldsskóla og fjárhagslega háð foreldri sínu. Þetta gerist einmitt á viðkvæmum tímamótum, þegar ungt fólk stendur frammi fyrir ákvörðunum um áframhaldandi menntun eða þátttöku á vinnumarkaði. Ef fjárhagur heimilisins er bágur getur valið um menntun hætt að vera raunverulegt val.

Hugsum okkur einstæða fatlaða móður sem hefur ein alið upp barn sitt. Barnið verður 18 ára, stuðningurinn vegna þess fellur niður en útgjöldin hverfa auðvitað ekki á afmælisdaginn. Ungmennið langar að halda áfram í námi en fjárhagur heimilisins er þröngur. Það hefur sama rétt til menntunar og barn efnameiri foreldra.

En hefur það sama tækifæri?

Íslensk dæmi eru fleiri. Fyrr á þessu ári voru skrásetningargjöld við Háskóla Íslands hækkuð um 33,3% fyrir almenna nemendur en um 36,4% fyrir öryrkja. Það skýtur skökku við að sá hópur sem hefur hvað minnst fjárhagslegt svigrúm skuli sæta hlutfallslega meiri hækkun.

Ég gæti haldið áfram lengi. En það er ekki tilgangurinn.

Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er að þegar ég skoða félagslega stefnu Evrópusambandsins rekst ég aftur og aftur á hugsun sem mér finnst okkur sárlega vanta meira af hér heima:

Það er ekki nóg að allir hafi sama rétt á pappír ef sumir standa frammi fyrir hindrunum sem gera þeim ókleift að nýta hann.

Raunveruleg jöfn tækifæri geta því kallað á meira en sömu reglur fyrir alla. Það þarf að bera kennsl á hindranirnar og ryðja þeim úr vegi. Þess vegna er sérstök áhersla lögð á að ná til og styðja fólk sem hefur færri tækifæri, einmitt vegna þeirra hindrana sem það stendur frammi fyrir. Jöfnuður felst nefnilega ekki alltaf í því að veita öllum nákvæmlega það sama. Stundum þarf að styðja meira við þann sem hefur lengri og erfiðari leið að sama marki.

Rauður þráður í félagslegri Evrópu

Sú áhersla að ná til og styðja fólk sem hefur færri tækifæri er í raun rauður þráður í gegnum félagslegri vídd Evrópusambandsins.

Hún birtist sérstaklega skýrt í Erasmus+, þar sem talað er um people with fewer opportunities, fólk með færri tækifæri. Inngilding og fjölbreytni er ein af fjórum megináherslum áætlunarinnar og markmiðið er meðal annars að auðvelda aðgang fólks sem stendur frammi fyrir hindrunum. Þær geta tengst fötlun og heilsufari, menntakerfinu, efnahagslegum eða félagslegum aðstæðum, mismunun, menningarmun eða búsetu.

Þetta er ekki hugmynd um að gera minni kröfur til fólks. Þvert á móti snýst hún um að ryðja hindrunum úr vegi svo hæfileikar fólks fái notið sín.

Fyrir mig skiptir þessi viðurkenning miklu máli. Á Íslandi hefur baráttan oft ekki aðeins snúist um að fá hindrunum rutt úr vegi, heldur fyrst um að fá viðurkennt að þær séu til.

Einstæð fötluð móðir og börn hennar geta staðið frammi fyrir mörgum samtvinnuðum hindrunum sem hafa áhrif á raunveruleg tækifæri þeirra, þótt þau njóti formlega sömu réttinda og aðrir.

Það breytir miklu þegar kerfið viðurkennir sjálft að ólíkur byrjunarreitur geti kallað á ólíkan stuðning. Þá þarf einstaklingurinn ekki sífellt að berjast fyrir því að sýna fram á að hindrunin sé raunveruleg. Útgangspunkturinn verður þess í stað að bera kennsl á hana og leitast við að ryðja henni úr vegi.

Þessa viðurkenningu hefur okkur oft sárlega skort á Íslandi.

Evrópska stoð félagslegra réttinda byggist á 20 meginreglum sem skiptast í þrjá meginþætti: jöfn tækifæri og aðgang að vinnumarkaði, sanngjörn starfsskilyrði og félagslega vernd og inngildingu. Þar er meðal annars fjallað um menntun og símenntun, jafnrétti, laun og réttindi launafólks, börn, félagslega vernd, heilbrigðisþjónustu, húsnæði, grunnþjónustu og inngildingu fatlaðs fólks.

Aðgerðaáætlun stoðarinnar setur jafnframt sameiginleg markmið til ársins 2030 um atvinnuþátttöku, menntun og símenntun og fækkun þeirra sem eiga á hættu að búa við fátækt eða félagslega einangrun.

Það þýðir auðvitað ekki að Evrópusambandið ákveði íslenskan örorkulífeyri eða taki yfir íslenska velferðarkerfið. Aðildarríkin bera áfram mikla ábyrgð á eigin félags- og almannatryggingakerfum. En þetta segir okkur eitthvað mikilvægt um þá Evrópu sem við erum að ræða.

Frá einstaklingnum til samfélagsins

Það sem mér finnst sérstaklega áhugavert er að sama hugsun stoppar ekki við einstaklinginn. Hún færist yfir á samfélagið sjálft.

Rétt eins og efnahagslegar, félagslegar eða heilsufarslegar hindranir geta takmarkað tækifæri einstaklings getur staðsetning takmarkað tækifæri heils byggðarlags.

Hugsum okkur tvo einstaklinga. Annar býr í þéttbýli þar sem menntun, heilbrigðisþjónusta, fjölbreytt störf og góðar samgöngur eru innan seilingar. Hinn býr í litlu samfélagi langt frá stærstu þjónustukjörnum, þar sem vegalengdir eru miklar, samgöngur erfiðar og úrval þjónustu og starfa minna.

Réttindin kunna að vera þau sömu.

En tækifærin eru það ekki.

Þarna birtist sama hugsun á stærri skala í samheldnisstefnu Evrópusambandsins. Samfélög standa ekki öll við sama byrjunarreit. Landfræðileg staða, strjálbýli, fjarlægðir og aðrar varanlegar hindranir geta haft áhrif á möguleika fólks og samfélaga.

Þetta ætti að hljóma kunnuglega í eyrum okkar Íslendinga.

Við þekkjum litlar sjávarbyggðir, strjálbýli, langar vegalengdir, erfiðar samgöngur og samfélög þar sem fólk þarf að sækja grunnþjónustu um langan veg. Við vitum hversu mikil áhrif samgöngur, menntun, atvinnumöguleikar og aðgangur að þjónustu hafa á það hvort byggðarlög dafna eða veikjast.

Sama hugsunin á því við um einstaklinginn og samfélagið: Rétturinn kann að vera sá sami, en byrjunarreiturinn er það ekki.

Að fjárfesta í fólki

Það er önnur hlið á þessu sem gleymist alltof oft.

Þetta snýst um að fjárfesta í fólki og mannauði.

Förum aftur til einstæðu fötluðu móðurinnar og barnsins hennar. Ef fjárhagsstaða heimilisins verður ekki hindrun í vegi barnsins getur það menntað sig, þroskað hæfileika sína og nýtt þá síðar til að skapa verðmæti fyrir samfélagið.

Hæfileikar barns eiga ekki að fara forgörðum vegna þess að móðir þess er einstæð, fötluð eða tekjulág.

Það má líka snúa dæminu við. Ef ungt fólk fær ekki raunverulegt tækifæri til menntunar getur fjárhagsstaða fjölskyldunnar haft áhrif á framtíðarmöguleika þess. Rannsóknir á samfélagslegum kostnaði fátæktar benda á langtímaáhrif barnafátæktar og kostnað sem meðal annars getur birst í tekju- og framleiðnitapi og auknum útgjöldum samfélagsins.

Það sem kann að líta út eins og sparnaður í dag getur því orðið að miklu meiri kostnaði síðar.

Að jafna tækifæri er ekki aðeins réttlætismál. Það er líka skynsamleg félagsleg og efnahagsleg fjárfesting. Félagsleg fjárfesting getur skilað sér langt út fyrir eina kynslóð.

Við skulum ræða þessa Evrópu líka

Í íslenskri umræðu um Evrópusambandið tölum við mikið um innri markaðinn, fiskveiðar, landbúnað, gjaldmiðil og fullveldi. Allt eru það mikilvæg mál og þau eigum við að ræða.

En Evrópusambandið er ekki aðeins markaðssamstarf. Það er líka samstarf um félagsleg réttindi, vinnumarkað, jöfn tækifæri, menntun, baráttu gegn fátækt og félagslegri útilokun og samheldni milli fólks og svæða.

Ég er ekki að halda því fram að aðild að Evrópusambandinu leysi íslenska fátækt, lagfæri vegakerfið eða tryggi öllum jöfn tækifæri. ESB er ekki töfrasproti og aðildarríkin glíma sjálf við fátækt, ójöfnuð og félagsleg vandamál.

Ísland á hins vegar enn langt í land í ýmsum velferðar- og réttindamálum. Þess vegna eigum við ekki aðeins að spyrja hvað við kunnum að missa með nánara Evrópusamstarfi.

Við eigum líka að spyrja hvað við getum lært, hvað við getum styrkt og hvað við sjálf getum lagt af mörkum.

Það er sú Evrópuumræða sem mig langar að sjá.

Umræðu sem tekur líka til fólksins sem fær sjaldnast stærstu fyrirsagnirnar: barnsins sem fæðist inn í fátækt, einstæða foreldrisins sem reynir að halda fjölskyldunni á floti, fatlaða námsmannsins, unga fólksins sem hefur hæfileikana en ekki fjárhagslega baklandið og fjölskyldunnar í litlu byggðarlagi langt frá þjónustu og tækifærum.

Félagslega Evrópa á líka erindi inn í íslenska Evrópuumræðu.

Því samfélag sem tekur jöfn tækifæri alvarlega spyr ekki aðeins hvort dyrnar séu opnar öllum.

Það spyr líka hverjir komast alla leið að dyrunum.

Rétturinn getur verið sá sami.

En tækifærið er það ekki.

Höfundur er meistaranemi í fötlunarfræði við Háskóla Íslands og varaformaður kjarahóps ÖBÍ.