Á­byrg stefna í al­þjóða­málum

Í umfjöllun The Economist fyrr í sumar benti þjóðargersemin Bogi Ágústsson á að svo virðist sem Íslendingar séu í afneitun um það gengur á í umheiminum. Þessi ummæli kjörnuðu vel mína upplifun að umræðan um hugsanlega Evrópusambandsaðild fari nú fram ekki bara á sama grundvelli heldur jafnvel með sömu persónum og leikendum og fyrir 15 árum, þegar aðild var síðast til alvarlegrar skoðunar. Í dag eru forsendurnar hins vegar gjörbreyttar, þó okkur virðist finnast óþægilegt að ræða það fyrir opnum tjöldum og öruggara að halda í rökræðu eftirhrunsáranna. Þau ár eru reyndar orðin svo fyrirferðarmikil í umræðunni að einhvern veginn hefur Icesave-deilan risið upp frá dauðum og orðið að endurteknu þema á ný. Ég veit ekki hvað það segir um hugrænt ástand þjóðarinnar en er nokkuð viss að það kalli á einhvers konar kollektíva þerapíu eða jafnvel særingarathöfn.

Íslendingar standa, eins og aðrar þjóðir, frammi fyrir breyttri heimsmynd. Við fórum svo sannarlega úr því að verða eitt fátækasta ríki álfunnar í að verða eitt það ríkasta á mettíma. En við gerðum það líka í skjóli ýmiss konar aðstoðar erlendis frá, EFTA-samstarfsins og síðar EES-samningsins og svo alþjóðakerfis sem virti alþjóðalög, -reglur og -stofnanir. Þessi grundvöllur, sem við byggðum lífskjarasókn okkar á, er í dag ýmist brostinn eða að molna niður. Fæstir deila um að hann hafi gagnast vel meðan hann hélt. En það er einnig augljóst að á honum verður ekki byggt áfram til framtíðar.

Framtíð EES-samningsins er óvís

EFTA var frábær hugmynd á sínum tíma fyrir ríki sem vildu taka þátt í Evrópusamstarfi án inngöngu í Evrópubandalagið. Meira en hálfri öld síðar hefur sú hugmynd engu að síður hægt og rólega úrelst. Reyndar byrjaði strax að kvarnast úr henni skömmu eftir okkar inngöngu. Þremur árum síðar gengu Danmörk og Bretland úr EFTA því þau sáu hag sínum betur borgið innan ESB. Þrettán árum seinna komst Portúgal að sömu niðurstöðu og gekk úr EFTA í ESB. Árið 1995 gengu svo Austurríki, Finnland og Svíþjóð öll úr EFTA til að fara í ESB.

Eftir stóðum við og Noregur ásamt tveimur öðrum ríkjum og töldum hag okkar enn betur borgið utan ESB. Þó ekki betur borgið en svo að flest okkar gerðu sérstakan samning við ESB, svokallaðan EES-samning, til að fá að vera með í flestum málaflokkum sambandsins en sleppa nokkrum gegn því að taka upp lög og reglur ESB í sameiginlegu málunum án þess að hafa neitt um þau að segja. Þetta takmarkaða afsal fullveldis í þágu bættra lífskjara hefur ekki reynst okkur verr en svo að varla mestu þjóðernissinnar þora að ámálga í heyranda hljóði að rifta EES-samningnum.

Vandinn er sá að framtíð EES-samningsins er ekki alfarið í okkar höndum. Fyrir það fyrsta er uppsagnarfrestur hans aðeins tólf mánuðir. Í öðru lagi gætir pirrings um hve seint og illa EES-ríkin taka upp reglur og gullhúðun þar sem við sjálf bætum kvöðum ofan á þær reglur ESB sem við tökum upp (og kvörtum svo undan íþyngjandi Evrópureglugerðum). Í þriðja lagi falla sífellt færri svið undir samninginn. Í fjórða lagi eru vísbendingar um að áherslur ESB liggi í sífellt meira mæli annars staðar en að halda úti umfangsmikilli EES-sérlausn fyrir þjóðir utan sambandsins og sambandinu sé farið að þykja samningurinn varla fyrirhafnarinnar virði. Þess utan getur EES-samningurinn ekki verndað okkur fyrir því viðskipta- og tollastríði sem geisar í heiminum. Margir hér heima bölvuðu kísiljárntollum ESB á síðasta ári en að sjálfsögðu getum við ekki tekið meðvitaða ákvörðun um að standa utan tollabandalags og kvartað svo yfir að sæta sömu tollum og aðrir utan þess.

EES-samningurinn veitir þannig ekki aðeins takmarkaða vörn í breyttum heimi og er uppsegjanlegur með skömmum fyrirvara heldur fjarar sífellt undan honum. Bæði stjórn og stjórnarandstaða í Noregi tala nú opinskátt um sitt mat að EES-samningurinn muni ekki halda til lengri tíma. Ljóst er að stjórnmálamenn þarlendis eru farnir að velta fyrir sér af alvöru hvað eigi að gera ef forsendur bresta. Það blasir við að við hljótum að þurfa að velta því fyrir okkur líka og jafnvel enn frekar, enda erum við bæði smærri og háðari alþjóðaviðskiptum um hagsæld okkar.

Sú sviðsmynd að EES-samningurinn gangi sér til húðar fyrr eða síðar er ekki bara möguleg heldur líkleg. Í þeirri stöðu er ljóst að við þyrftum að semja beint við ESB um aðgang að sameiginlega evrópska kerfinu hvort sem er og óljóst hver samningsstaðan yrði þá. Stjórnmálin verða því að skýra fyrir almenningi hvernig þau leggja til að þátttöku okkar í Evrópusamstarfinu verði háttað ef EES-samningurinn brestur en við kjósum að standa utan ESB. Þá ábyrgð virðist því miður enginn ætla að axla.

Niðurbrot alþjóðakerfisins og ný heimsskipan

EES-samningurinn er ekki eina alþjóðlega uppgötvun 20. aldarinnar sem hefur reynst okkur vel en er nú tvísýnt um. Eftir síðari heimsstyrjöld tók fólk þá róttæku ákvörðun að líta yfir farinn veg og hugsa með sér að mögulega hefði eitthvað mátt betur fara. Niðurstaðan var að búa til alþjóðakerfi sem var svo sannarlega ekki gallalaust og hefði mátt vera betra um margt en byggðist allavega á alþjóðlegum lögum, reglum, samningum og stofnunum frekar en hnefarétti hinna sterku. Stóru ríkin umgengust það stundum frjálslegar en aðrir í krafti stærðarinnar og fóru framhjá því ef þau töldu það nauðsynlegt en heilt yfir tryggði kerfið bæði framfarir og réttindi smáríkja í fjölpóla heimi. Ég er allavega glaður að hafa fæðst á Íslandi 1991 frekar en 1891 eða 1791.

Þetta kerfi er núna farið. Stórveldin þrjú, Bandaríkin, Rússland og Kína, hafa komist að þeirri niðurstöðu að fjölpóla alþjóðakerfi sé sér í óhag og hafa tekið höndum saman um að endurmóta heimsmyndina eftir því sem sérfræðingar kalla þrípóla kerfi með áhrifasviðum, þ.e. heimshlutum sem þau telja heyra undir sig ýmist með beinum eða óbeinum hætti. Þetta er ekkert leyniplott eða samsæriskenning: Bandarísk stjórnvöld vísa opinskátt í utanríkisstefnu Monroe á 19. öld og lögmál valdsins. Kínversk stjórnvöld ítreka að Taívan séu hluti af Kína og ætla að fylgja því eftir fyrr eða síðar með góðu eða illu. Rússland heldur því fram að ýmis Evrópuríki, sem voru hluti af Sovétríkjunum sálugu, séu ekki einu sinni alvöru lönd.

Á sama tíma er búið að kippa úr sambandi þeim alþjóðastofnunum sem áttu að koma í veg fyrir svona framgöngu. Alþjóðaglæpadómstóllinn er lamaður vegna þvingunaraðgerða. Stofnanir Sameinuðu þjóðanna liggja svo til niðri. Alþjóðalög eru þverbrotin með hermætti, hvort sem er í Úkraínu, Venesúela, Palestínu eða Íran.

Hvað geta lítil og meðalstór ríki sem standa frammi fyrir þessu gert? Ein og sér er það ekki margt. En þau geta tekið höndum saman. Og það er einmitt það sem Evrópusambandið er í grunninn: Bandalag tuga ríkja sem ein á báti geta ekki att kappi við stórveldin en mynda saman risastórt fjölþjóðlegt bandalag með sameiginlegan menningararf og trú á lýðræði, alþjóðasamvinnu og frelsi og hafa saman getu til að standa vörð um þessi gildi.

Staða Atlantshafsbandalagsins

Sem friðarsinna eru varnarmál það síðasta sem mig langar að ræða en ég tel ekki framhjá því komist. Norðurslóðir eru skotmark hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Á sama tíma er staðreynd að varnarstefna landsins byggir á sandi. Erum við í Atlantshafsbandalaginu? Já. En það er Danmörk líka og hún situr undir hótunum frá öðru bandalagsríki. Erum við með sérstakan varnarsamning við Bandaríkin? Já. En Grænland hefur slíkan líka, meira að segja gerðan á sama árinu, og það stöðvar ekki Bandaríkin í að krefjast yfirráða yfir landinu.

Við getum ekki litið framhjá raunveruleikanum: Þeir, sem hafa heitið að verja bæði okkur og Grænlendinga fyrir utanaðkomandi ógnum vegna smæðar ríkjanna og staðsetningar, hóta nú innlimun annars landsins. Málinu er síður en svo lokið. Bandaríkjaforseti tekur það stöðugt upp heima fyrir og samninganefndum Bandaríkjamanna, Dana og Grænlendinga hefur ekki enn tekist að finna friðsamlega lausn á fundum sínum sem enn standa yfir.

Víða bæði innan og utan Atlantshafsbandalagsins eru uppi efasemdir um að það myndi koma aðildarlöndum sínum til nægilegrar varnar. Margir greiningaraðilar hafa varað við möguleikanum á að Rússland kunni að láta reyna á samstöðu bandalagsins í ljósi þróunar stríðsins í Úkraínu. Segjum að sviðsmyndin raungerist og Rússar láti verða af einhvers konar árás á Eistland, Lettland eða Finnland – við landamæri hverra þeir hafa vel að merkja byggt upp vígbúnað undanfarin misseri – og eitthvert þeirra ríkja virki 5. gr. Atlantshafssáttmálans. Greinin kveður ekki fortakslaust á um sameiginlegt varnarviðbragð heldur að hver aðildarþjóð „ger[i] þegar í stað hver um sig og ásamt hinum aðilunum þær ráðstafanir sem hann telur nauðsynlegar“ til að koma aftur á öryggi. Í breyttri heimsmynd eru stjórnvöld vestanhafs ólíkleg til að telja sér nauðsynlegt að aðstoða ríki, sem þau telja andstæðinga sem svindli á sér, meira en þau mögulega kæmust upp með. Ef til vill myndu þau beita sömu tækni og undanfarin ár og skilyrða aðstoð yfirhöfuð. Ein augljós krafa í þeim efnum væri að fallist yrði á kröfur sem eru þegar gerðar um landyfirráð á Grænlandi í yfirstandandi deilum við bandalagsríkin.

Það er algengur misskilningur að allt sé þetta óheppilegt en tímabundið ástand rétt á meðan kjörtímabili núverandi Bandaríkjaforseta stendur og það þurfi bara að þreyja þorrann. Því miður eru hlutirnir ekki svo einfaldir. Greinin er þegar of löng til að draga upp heildstæða mynd af bandarísku stjórnmálalandslagi en til einföldunar má segja: Það hefði verið hægt að afskrifa kjör núverandi Bandaríkjaforseta einu sinni sem afbrigði. Þegar það gerist tvisvar á þremur kjörtímabilum er það vegna þess að upp er kominn breyttur pólitískur veruleiki. Þetta hafa allar vinaþjóðir okkar sætt sig við og skipuleggja sig nú í kringum þann veruleika.

Það fer lítið fyrir því í umræðunni hér heima að kröfur Bandaríkjanna um yfirráð á Grænlandi byggja á þeim grundvelli að Grænland sé á heimavarnarsvæði Bandaríkjanna. Varnarsamningur Íslands við Bandaríkin byggir á að við séum það líka í þeirra augum. Vonandi kemur aldrei til þess að við sætum sambærilegum hótunum. En það væri ábyrgðarleysi að gera ekki ráð fyrir þeirri sviðsmynd í ljósi þess sem á undan er gengið. Ef gerð yrði krafa á okkur af öðru Atlantshafsbandalagsríki að óbreyttu hefðum við ekki sama stuðning frá ESB og Grænlendingar og Danir fengu þegar mestur hiti var í leiknum fyrir aðeins nokkrum mánuðum. Sá stuðningur grundvallaðist meðal annars á gr. 42(7) í Lissabon-sáttmálanum, sem ólíkt 5. gr. Atlantshafssáttmálans, skyldar aðildarríki ESB fortakslaust til að vernda önnur aðildarríki með öllum þeim hætti sem þau mögulega geta.

Kannski finnst fólki nóg að binda frelsi okkar til að ákveða sjálf eigin framtíð við ótraustan bandamann sem hefur helst hug á að ganga úr bandalaginu og ógnar öðrum bandalagsríkjum í næsta nágrenni okkar. En persónulega myndi ég frekar vilja hafa á bak við okkur þann stuðning sem Grænlendingar fengu. Það gerist þó ekki nema við tökum þátt í stuðningsnetinu.

Fullveldi, frjálslynt lýðræði og græn framtíð

Hið óvænta bræðralag arnarins í vestri og bjarnarins í austri byggir ekki einvörðungu á sameiginlegri sýn um nýja heimsskipan heldur einnig sameiginlegri andstöðu við Evrópu. Ef vel er að gáð er augljóst hvers vegna. Það hentar þrípóla heimssýn afskaplega illa að á milli þessara tveggja stórvelda sé risastórt alþjóðabandalag sem sameiginlega myndar næststærsta hagkerfi heims.

Bæði þessi stórveldi hafa hug á landvinningum í Evrópu en ESB hefur sýnt í verki að það getur staðið í vegi fyrir því. Úkraína lifir enn, að miklu leyti vegna pólitísks og fjárhagslegs stuðnings Evrópuríkja, og Bandaríkin þurftu að draga í land og setjast við samningaborðið vegna Grænlands þegar ESB fylgdi stuðningi við Danmörku eftir og undirbjó varnarlið. Það er þannig fyrst og fremst Evrópusambandið sem verndar raunverulegt fullveldi og landamæri ríkja í Evrópu.

Gildi Evrópusambandsins og reglur um viðskipti og umhverfismál henta stórveldunum líka afskaplega illa. Evrópsk samkeppnisyfirvöld hafa verið óþægur ljár í þúfu alþjóðlegra risafyrirtækja, sem í reynd ráða meiru við núverandi heimsskipan en flest þjóðríki. Sambandið hefur ekki vílað fyrir sér að skella risasektum á fyrirtækin þegar þau reyna að fara framhjá reglum í hagnaðarskyni. Þá vilja bæði þessi stórveldi afturhvarf til stóriðju og jarðefnaeldsneyta, sem þau eru rík af, meðan Evrópusambandið hefur lagt mikla áherslu á orkuskipti, endurnýjanlega orkugjafa og sjálfbærnisjónarmið – stefna sem er ekki bara í góðu samræmi við umhverfisstefnu Íslands heldur sannar efnahagslegt gildi sitt nú eftir lokun Hormússunds svo um munar.

En fyrst og fremst er Evrópa einfaldlega lifandi dæmi um hvernig frjálslynd fjölmenningar- og lýðræðissamfélög geta blómstrað. Það er augljóst eitur í beinum hvers afturhaldssinna.

Óbreytt alþjóðastefna er ekki í boði

Ég ber virðingu fyrir að fólk hafi ekki viljað að umræðan í sumar grundvallaðist á ótta eða óöryggi um framtíðina. En það er langur vegur milli hræðsluáróðurs og að láta eins og risastóru óveðursskýin, sem eru beint fyrir stafni, séu ekki til staðar. Því þau verða ekkert umflúin og það er glapræði að ætla einfaldlega ekki að ræða hvernig við ætlum að sigla í gegnum þau því það gæti verið óþægilegt.

Til að greina pólitískan veruleika nútímans og vinna úr honum vegvísi til framtíðar duga ekki eingöngu verkfæri fortíðarinnar. Skoðanir geta – og eiga – að breytast í takt við breytta tíma og breyttar forsendur. Í dag eru risin upp voldug öfl sem hafna frjálslyndu lýðræði sem stjórnarfari og trúa að sjálfstæð geta til að þvinga fram eigin vilja sé það eina sem máli skipti. Í Evrópu stendur svo bandalag lítilla og meðalstórra þjóða sem með samtakamætti sínum geta staðist yfirgang þessara afla, trúa enn á græna framtíð í heimi sem leitar aftur í gráa fortíð og vinna saman að uppbyggingu frjálslyndra fjölmenningarsamfélaga. Við getum valið heimsmynd þar sem alþjóðasamstarf á jafningjagrundvelli og fullveldisréttur smærri ríkja skipta enn máli. Ég veit hvert mitt val er.

Bráðum greiðum við atkvæði um hvort gengið skuli til viðræðna við Evrópusambandið á ný. Fylkingarnar eru hnífjafnar. Allt eins líklegt er að tillagan verði felld. Þeirri niðurstöðu fylgir gífurleg ábyrgð í ljósi þess sem að framan er rakið: óvissu um framtíð EES-samstarfsins og þar með grundvöll íslenska hagkerfisins, niðurbrots hins fjölpóla alþjóðakerfis á grundvelli laga og réttar, varnarleysis landsins og annarra straumhvarfa sem fyrirsjáanlega eru framundan.

Mikið hefur verið rætt um hvað taki við ef þjóðin kýs já í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst nk. Minna eða ekkert hefur farið fyrir því hvað taki við ef hún kýs nei. En það eitt að varðveita óbreytta stöðu innan alþjóðlegra kerfa sem eru ýmist hverfandi eða horfin er ekki ábyrg stefna fyrir Ísland í alþjóðamálum til framtíðar. Ef við ætlum að hafna möguleikanum á Evrópusambandsaðild verðum við að bjóða framtíðarkynslóðum upp á annan valkost með heildstæðri framtíðarsýn fyrir evrópskt smáríki utan ríkjandi Evrópusamstarfs í nýju og breytilegu alþjóðaskipulagi. Því óbreytta stefnu er augljóslega ekki á vetur setjandi.

Höfundur er formaður Vinstri grænna í Reykjavík.