Seðla­banka­stjóri og stríðsöxin

Þegar peningastefnunefnd Seðlabankans kynnti ákvörðun sína um þriðju vaxtahækkunina á þessu ári vísaði hún einkum í tvær orsakir þess að verðbólga hafi aukist. Orðrétt segir í yfirlýsingunni: „Aukning mældrar verðbólgu hefur fyrst og fremst litast af hækkun opinberra gjalda og áhrifum stríðsátaka í Mið-Austurlöndum“. Svo mörg voru þau orð.

Gerendur og fórnarlömb

Eða svo mörg voru þau orð þar til komið var að því að svara spurningum á opnum fundi nefndarinnar, þá kvað við nýjan tón. Seðlabankastjóri brást við spurningu um vinnumarkað með því taka upp stríðsöxi og gera launafólk enn á ný að blóraböggli fyrir stöðu efnahagsmála. „Það eru engin fórnarlömb hér,“ sagði hann og beindi orðum sínum til verkalýðshreyfingarinnar. Svo bætti hann betur um í fjölmiðlaviðtali og talaði um aðila vinnumarkaðar sem „gerendur í málinu“. Það er óhætt að segja að hann hafi valið sér örlítið gildishlaðin orð til að tjá þá pólitísku sýn sína að launaskerðingar séu kjörin leiðin til að takast á við efnahagsvandann. Sætti launafólk sig við launafrystingar eða launalækkanir fái það lægri stýrivexti að launum. Þetta getur ekki klikkað! Eða hvað? Getur verið að þetta hafi verið reynt nú þegar?

Í aðdraganda gildandi kjarasamninga sagði þessi sami Seðlabankastjóri að kjarasamningar væru „langstærsti óvissuþátturinn“ fyrir væntanlegt vaxtalækkunarferli. Forysta verkalýðshreyfingarinnar keypti þessi rök og beitti sér fyrir langtímasamningum með lágum launahækkunum í von um að verðbólga héldi áfram að ganga niður og stýrivextir fylgdu í kjölfarið. Þetta var í aðdraganda hinnar miklu snjóhengju þar sem fjöldi heimila sá fram á að missa fasta vexti á óverðtryggðum lánum og sitja uppi með stóraukna greiðslubyrði. Tækist að ná stýrivöxtum niður myndi það létta á endurfjármögnun, kannski gætu auknar afborganir almenns launafólks hlaupið á tugum þúsunda frekar en hundruðum.

Það varð því miður ekki raunin.

Óheppilegt upphlaup

Illa hefur gengið að vinda ofan af hávaxtastefnunni og nú hafa stýrivextir tekið að hækka að nýju, á gildistíma þessara sömu kjarasamninga (hins áðurnefnda langstærsta óvissuþáttar). Enda kom í ljós – það sem var svo sem vitað – að kjarasamningbundin laun eru ekki helsti áhrifaþáttur verðbólgunnar, þvert á móti þá hafa drifkraftarnir undanfarin ár verið húsnæðismálin, hagnaðarsókn fyrirtækja og gjaldskrárhækkanir hins opinbera. Vandinn hefur að mestu verið heimatilbúinn og gerir erfiðara fyrir að bregðast í sameiningu við áhrifum að utan sem nú birtast vegna olíukrísunnar. Ekkert af þessum hækkunum – hús, olía, matvöruverð, gjaldskrár – er hægt að stöðva með háum stýrivöxtum og launaskerðingum. Jafnvel þótt launahækkanir núgildandi samninga hefðu staðið á núlli þá væri hér verðbólga og stýrivextir of háir sömuleiðis. Samt sem áður boðar Seðlabankastjóri sömu lausn og fyrir tveimur árum síðan, en eyðir engu púðri í að greina hvers vegna hún hefur ekki virkað hingað til og af hverju hún ætti að virka allt í einu núna.

Upphlaup Seðlabankastjóra á opnum fundi peningastefnunefndar er ekki til þess fallið að stuðla að uppbyggilegu og gagnadrifnu samtali um þá stöðu sem er nú uppi í efnahagsmálum. Á opnum fundi VR, Fagfélaganna og LÍV, sem haldinn var á vaxtahækkunardegi Seðlabankans, kom einmitt vel fram hversu gallað tæki stýrivextir einir og sér eru til að takast á við verðbólguna. Ekki síst er mikilvægt að stuðla að samspili hinna ólíku handhafa ríkisfjármálanna, það er stjórnvalda og Seðlabankans, og þá með aðkomu aðila vinnumarkaðar. Ef þessu væri líkt við einhvers konar fjögurra dekkja bíl sem þarf að hjakkast í gang (stjórnvöld, Seðlabanki, atvinnurekendur og launafólk), þá er ljóst að það er best að hafa loft í öllum dekkjunum. Að sprengja eitt dekkið verður aldrei til þess að koma bílnum af stað og hvað þá upp úr hjólförunum!

Hvatning til að grafa stríðsöxina

Við í VR höfum ítrekað lýst yfir vilja til lausnamiðaðs samtal. Launahækkanir kjarasamninga eru, eins og staðan er núna, lægri en verðhækkanir og launaskrið sumra hópa í samfélaginu breytir engu um það. Að sama skapi er ekki hægt að tala um kaupmátt og lífskjör án þess að taka húsnæðiskostnað með í jöfnuna – og hann er yfirgengilega hár. Við munum aldrei fella okkur við frekari kjaraskerðingar, enda mun það ekkert gera til að bæta stöðuna, heldur eingöngu þrengja frekar að heimilum landsins og þá sérstaklega yngra fólki sem ber mikinn húsnæðiskostnað.

Seðlabankastjóri hóf stríðsöxina á loft, en honum er í lófa lagið að grafa hana bara strax aftur. Þá getum við haldið samtalinu áfram af ábyrgð og yfirvegun, út frá gögnum og staðreyndum, ekki pólitískum kreddum.

Höfundur er formaður VR.