Til hvers erum við að breyta náms­matinu?

Menntamálaráðherra hefur boðað breytingar á námsmati í grunnskólum þar sem meðal annars stendur til að nemendur útskrifist úr grunnskóla með einkunnir í tölum í stað bókstafa. Rökin eru að gera þurfi námsmat skýrara, gegnsærra og samræmdara.

Við fyrstu sýn kann þetta að hljóma einfalt og jafnvel sjálfsagt. En áður en ráðist er í breytingar sem hafa áhrif á alla grunnskóla landsins ættum við að staldra við og spyrja einfaldrar spurningar:

Hvaða vandamál erum við að reyna að leysa?

Breytingar þurfa tilgang

Michael Fullan, einn þekktasti fræðimaður heims á sviði skólaþróunar og breytingastjórnunar í menntakerfum, hefur fjallað ítarlega um hvað þurfi til að breytingar nái fótfestu. Í bók sinni Leading in a Culture of Change leggur hann meðal annars áherslu á skýran tilgang breytinga, skilning á breytingaferlinu, sterk tengsl haghafa og að skapa sameiginlegt samhengi.

Breytingar verða ekki farsælar með fyrirmælum einum saman. Þær þurfa að byggjast á þátttöku, þekkingu og sameiginlegum skilningi þeirra sem eiga að hrinda þeim í framkvæmd.

Það er því ekki nóg að stjórnvöld ákveði að breyta kerfi vegna þess að nýtt fyrirkomulag virðist einfaldara eða samræmdara. Það þarf að liggja skýrt fyrir hvernig breytingin muni bæta nám og stöðu nemenda.

Núverandi námsmat í grunnskólum byggir á hæfni nemenda. Við lok grunnskóla fá framhaldsskólar upplýsingar um stöðu þeirra og nemendur hefja nám á því hæfniþrepi sem hentar þeim. Sumir hefja nám í ákveðinni grein á fyrsta þrepi, aðrir á öðru, og halda síðan áfram að byggja ofan á þá þekkingu og hæfni sem þeir hafa þegar öðlast.

Kerfið er vissulega ekki fullkomið. Ekkert námsmatskerfi er það. En ef því á að breyta ætti að liggja skýrt fyrir hvað virkar ekki.

Samræming er ekki markmið í sjálfu sér

Undanfarið hefur aukin áhersla verið lögð á samræmingu í íslensku grunnskólakerfi. Samræmt námsmat, samanburðarhæfar niðurstöður og nú samræmdari einkunnagjöf.

Samræming getur vissulega haft kosti. Hún getur veitt upplýsingar um stöðu skólakerfisins og hjálpað okkur að sjá hvar þörf er á stuðningi.

En það er líka athyglisvert hversu hátt ákallið um samræmingu hljómar þegar kemur að grunnskólanum. Sama ákall virðist ekki heyrast með sama hætti þegar rætt er um önnur skólastig, þar sem fjölbreyttar leiðir og ólíkar nálganir eru jafnvel taldar styrkleiki.

Það vekur upp spurningu um hvers vegna samræming sé orðin svo fyrirferðarmikið markmið í grunnskólanum.

Samræming má ekki verða markmið í sjálfu sér.

Grunnskólar eiga fyrst og fremst að stuðla að námi og þroska barna. Námsmat á að gefa nemandanum upplýsingar um hvað hann kann, hvar styrkleikar hans liggja og hvert næsta skref í náminu er.

Þess vegna ætti spurningin ekki fyrst og fremst að vera hvort auðveldara sé að bera saman 8,7 og 9,2 en B+ og A.

Spurningin ætti að vera hvort breytingin leiði til betra náms.

Viljum við þróun þar sem námsmat verður að röðunartæki?

Það er einnig ástæða til að ræða hvaða áhrif tölueinkunnir geta haft við inntöku í framhaldsskóla.

Tölur gefa möguleika á mun nákvæmari röðun nemenda. Tveir nemendur sem samkvæmt hæfnimiðuðu námsmati gætu staðið mjög svipað geta skyndilega verið aðgreindir með 8,8 og 9,1.

Þá vaknar önnur mikilvæg spurning:

Er námsmat við lok grunnskóla fyrst og fremst ætlað að lýsa hæfni nemandans og styðja við áframhaldandi nám hans eða á það að auðvelda framhaldsskólum að raða nemendum?

Það er vel þekkt að sumir framhaldsskólar eru eftirsóttari en aðrir og ekki útilokað að sjónarmið ákveðinna foreldra hafi haft áhrif á þessa umræðu. Því er eðlilegt að spyrja hvort nákvæmari töluleg röðun nemenda muni í reynd auka samkeppni um þessa skóla.

Það þarf ekki að vera yfirlýst markmið breytingarinnar til þess að verða afleiðing hennar.

Hvar er fagfólkið í breytingaferlinu?

Svo er það breytingaferlið sjálft.

Ef breyta á námsmati í öllum grunnskólum landsins ætti að vera sjálfsagt að kennarar og skólastjórnendur séu virkir þátttakendur í mótun breytinganna frá upphafi.

Ekki eingöngu vegna þess að gott sé að hafa samráð, heldur vegna þess að þetta er fólkið sem á að framkvæma breytingarnar og býr yfir fagþekkingu á námsmati og áhrifum þess á nám og kennslu.

Fullan hefur einmitt bent á að eignarhald á breytingum verður ekki til með því að kynna fólki fullmótaða ákvörðun og biðja það síðan um að innleiða hana. Fagfólk þarf að skilja tilganginn, taka þátt í samtalinu og fá tækifæri til að móta framkvæmdina.

Það er sérstaklega mikilvægt í skólastarfi. Kennarar eru ekki tæknilegir framkvæmdaraðilar ákvarðana sem teknar eru annars staðar. Þeir eru sérfræðingar í námi og kennslu.

Byrjum á réttu spurningunum

Ég er ekki á móti breytingum í skólastarfi. Þvert á móti. Skólastarf er endalaus þróunarvinna þar sem stöðugt er verið að reyna að gera betur.

En mig langar til að hvetja okkur til að staldra við áður en við breytum námsmati hundruða kennara og þúsunda nemenda.

Spyrjum okkur eftirfarandi spurninga:

Hvaða vandamál er verið að leysa?

Hvaða gögn sýna að núverandi fyrirkomulag sé vandamál?

Hvernig mun breytingin bæta nám nemenda?

Hvaða áhrif mun hún hafa á kennsluhætti?

Hvaða áhrif mun hún hafa á samkeppni og inntöku í framhaldsskóla?

Og síðast en ekki síst: Hvað segir fagfólkið sem vinnur með námsmat á hverjum degi?

Kannski er mikilvægasta spurningin alls ekki hvort við eigum að gefa nemendum A, B eða 9,2.

Spurningin er til hvers við erum að meta nám nemenda.

Er námsmatið fyrst og fremst til þess að styðja nám nemandans og vísa veginn áfram eða til þess að auðvelda kerfinu að bera nemendur saman og raða þeim?

Svarið við þeirri spurningu ætti að liggja fyrir áður en kerfinu er breytt.

Höfundur er skólastjóri í Sæmundarskóla og formaður Félags skólastjórnenda í Reykjavík.