Full­veldi þjóðar og full­veldi ríkis

Undanfarna mánuði hefur hugtakið fullveldi verið áberandi í umræðunni um Evrópusambandið. Oftast er þá átt við fullveldi ríkisins gagnvart öðrum ríkjum og alþjóðastofnunum. Minna hefur farið fyrir umræðu um annað sjónarhorn, það sem stundum er kallað innra fullveldi þjóðarinnar, það er að segja hver fari með hið endanlega lýðræðislega vald innan ríkisins.

Það er mikilvægt og gagnlegt að ræða þessi hugtök. En í þeirri umræðu þarf einnig að gæta að því að rugla ekki saman pólitískri þýðingu ákvarðana annars vegar og stjórnskipulegri stöðu þeirra hins vegar.

Því hefur verið haldið fram í umræðunni um þjóðaratkvæðagreiðsluna að ef þjóðin samþykkir í þjóðaratkvæðagreiðslu að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið, þá verði það í raun mótsagnakennt eða jafnvel andstætt fullveldi þjóðarinnar ef síðar kjörinn þingmeirihluti ákveður að stöðva ferlið áður en endanlegur samningur liggur fyrir.

Að mínu mati leiðir sú niðurstaða ekki af íslenskri stjórnskipan.

Vissulega getur þjóðaratkvæðagreiðsla haft mikið pólitískt vægi. Hún getur veitt ríkisstjórn sterkt umboð og skapað væntingar um ákveðna framvindu mála. En það er ekki það sama og að hún breyti stjórnskipulegri stöðu Alþingis.

Í íslenskri stjórnskipan er Alþingi löggjafarvald þjóðarinnar. Nýtt þing er almennt ekki bundið af pólitískum ákvörðunum fyrra þings og getur breytt stefnu ríkisins á flestum sviðum. Þetta er ekki galli á kerfinu heldur ein af grunnforsendum þingræðisins. Kjósendur geta breytt um skoðun og kosið nýjan meirihluta sem fylgir annarri stefnu.

Þess vegna er varasamt að líkja þjóðaratkvæðagreiðslu við einhvers konar æðra stjórnskipulegt stig sem Alþingi verði að lúta.

Slík líking hefur verið skýrð með vísun til stigveldis dómstóla. Þegar máli hefur verið skotið til æðra dómstigs getur lægra dómstig ekki sett eigin niðurstöðu ofar niðurstöðu hins æðra. Ástæðan er sú að löggjöfin kveður á um þessa skipan. En þessi samlíking nær ekki utan um stjórnskipulegan veruleika. Í réttarkerfinu er um formlegt og lögbundið stigveldi að ræða. Æðri dómstóll hefur vald vegna þess að lögin veita honum það. Niðurstaða hans bindur lægra dómstig af lagalegum ástæðum.

Þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður við Evrópusambandið skapar ekkert sambærilegt stigveldi. Hún hefur pólitíska þýðingu, en hún breytir ekki stjórnarskránni og hún afnemur ekki vald nýs Alþingis til að taka ákvarðanir um framhald málsins.

Þar liggur að mínu mati mikilvægur munur.

Það er vel hægt að halda því fram að pólitískt væri erfitt fyrir nýjan þingmeirihluta að stöðva viðræður sem þjóðin hefði áður samþykkt að hefja. Það er jafnvel hægt að halda því fram að slíkt væri óskynsamlegt. En það er annað og meira að halda því fram að slíkt fæli í sér höfnun á fullveldi þjóðarinnar.

Í lýðræðisríki birtist vilji þjóðarinnar ekki aðeins í einni þjóðaratkvæðagreiðslu heldur einnig í reglulegum þingkosningum. Hvorugt fyrirkomulagið afnemur hitt. Þjóðarmeirihlutinn getur breyst og tekið nýja ákvörðun.

Þess vegna er hættulegt að tala eins og aðeins ein lýðræðisleg rödd sé hin „sanna“ rödd þjóðarinnar. Þegar þjóðin kýs um hvort hefja eigi aðildarviðræður er fullkomlega lögmætt að mæla með já. Það er jafn lögmætt að mæla með nei.

Og ef þjóðin segir já er það jafnframt lögmætt að halda því fram síðar að breyttar aðstæður, nýjar upplýsingar eða nýr lýðræðislegur meirihluti gefi tilefni til að endurmeta framhaldið.

Fullveldi þjóðarinnar felst því ekki í því að ein ákvörðun hennar verði ævinlega bindandi fyrir þær ákvarðanir sem síðar kunna að verða teknar. Það felst meðal annars í því að þjóðin getur breytt um afstöðu og valið nýja fulltrúa til að framkvæma hana.

Það er ekki höfnun á fullveldi þjóðarinnar. Það er lýðræði í framkvæmd.

Höfundur er lögmaður.