Pólitískir vindhanar sem vilja nú hafa af­stöðu af þjóð

„Ég tel að í gjaldmiðilsmálum sé enginn valkostur við krónuna jafn sterkur og evran með ESB-aðild. Ég vil að við göngum hreint til verks í þessum málum og gerum upp á milli valkosta á næstu árum, en séum ekki að leika marga biðleiki. Ég er talsmaður þess að við tökum afstöðu til Evrópusambandsaðildar. Ég vil að þjóðin öll komi að því að taka afstöðu til þess hvort sá efnahagslegi stöðugleiki sem fengist með evru, sé eftirsóknarverður kostur með tilliti til þeirra fórna sem færa þarf.“

Þetta sagði Bjarni Benediktsson, þá nýkjörinn formaður Sjálfstæðisflokksins, í viðtali við Fréttablaðið seint í mars 2009. Sami Bjarni og leiddi þann flokk sleitulaust fram á vordaga 2025 og er nú framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins. Í viðtalinu bætti Bjarni við að meginatriðið væri „að Sjálfstæðisflokkurinn er lýðræðissinnaður flokkur og við eigum að virkja lýðræðið til að fá niðurstöðu í þetta mál.“

Ég er sammála öllu ofangreindu sem er haft eftir Bjarna.

Gengið út frá því að þjóðin ætti síðasta orðið

Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu árið 2009. Það var gert með því að þingsályktunartillaga um aðildarumsókn var samþykkt með meirihluta atkvæða á Alþingi án þess að fara leið tvöfaldrar þjóðaratkvæðagreiðslu, það er að spyrja þjóðina fyrst hvort hún vildi fara í viðræður og síðan halda aðra til að bera niðurstöður þeirra undir hana. Flestir eru sennilega sammála um það í dag að þetta hafi verið mistök og veikt lögmæti ferilsins. Á meðal þeirra sem hafa þá skoðun er ég.

Þáverandi stjórnarandstaða, sem samanstóð að uppistöðu af Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki, mótmælti því harðlega að þjóðin yrði ekki spurð hvort hún vildi fara í viðræður og lögð var mikil áhersla á að ákvörðunin lægi hjá henni. Á meðal þeirra var áðurnefndur Bjarni Benediktsson. Þann 18. júní 2009 spurði Bjarni þáverandi forsætisráðherra meðal annars hvort það kæmi til álita „í ljósi nýrra skoðanakannana um mikinn áhuga þjóðarinnar á því að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort yfir höfuð eigi að leggja fram umsókn, að hafa slíka þjóðaratkvæðagreiðslu?“ Bjarni bætti svo við að hann hefði „alltaf gengið út frá því að þjóðin fengi að eiga síðasta orðið.“

Bjarni lagði í kjölfarið fram breytingartillögu sem gerði ráð fyrir því að þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram áður en aðildarviðræðum við Evrópusambandið yrði hrint af stað.

Þetta var skynsamleg nálgun hjá Bjarna Benediktssyni.

Fordæmin um sérlausnir sem voru til staðar 2009

Framsóknarflokkurinn, undir forystu hins þá unga Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, sendi bréf til kjósenda sem hann skrifaði undir í aðdraganda kosninga 2009 þar sem sagði: „Framsókn hefur sett það sem skilyrði fyrir aðild að fullveldi og óskorað forræði yfir auðlindum þjóðarinnar verði grundvallarkrafa í þeim viðræðum, auk skilyrða sem lúta m.a. að hagsmunum landbúnaðar og sjávarútvegs. Fordæmi eru fyrir slíku í samningum annarra þjóða við Evrópusambandið og því algerlega rangt að halda því fram að þessar kröfur hamli því að af aðildarsamningi geti orðið.“

Þetta var rétt hjá Sigmundi Davíð. Fyrir liggja skýr fordæmi um að hægt sé að semja um undanþágur og sérlausnir og það er algjörlega rangt að halda því fram að skynsamar kröfur um að tekið sé tillit til sérstöðu Íslands muni hamla því að hægt sé að gera samning. Þau samningsmarkmið sem liggja nú fyrir úr hendi meirihluta utanríkismálanefndar, og eru tiltekin í áliti hans frá því í maí, eru í öllum takti við þau markmið sem Sigmundur Davíð og Framsókn höfðu eitt sinn fyrir hönd íslensku þjóðarinnar.

Framsókn samþykkti svo á flokksþingi sínu árið 2010 að flokkurinn teldi „að þjóðin skuli ætíð eiga beina aðkomu með þjóðaratkvæðagreiðslu að ákvörðunum um stórmál eins og aðild að Evrópusambandinu og mun flokkurinn berjast fyrir þeim rétti.“

Þingmenn flokksins lögðu loks fram, í samfloti með þingmönnum Sjálfstæðisflokks, þingsályktunartillögu um að leita til þjóðarinnar um hvort það ætti að halda áfram viðræðum við Evrópusambandið árið 2011.

Þetta var góð stefna hjá flokknum og þáverandi formanni hans.

„Það er þjóðarinnar en ekki einstakra stjórnmálamanna“

Málið var enn á dagskrá í aðdraganda kosninga 2013 og aftur mætti Bjarni Benediktsson í viðtal. Þar sagðist hann vilja „nýta þjóðaratkvæði til að leiða fram þjóðarviljann í þessu máli“, að hann myndi „standa við það sem við höfum ályktað, að það farið fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Við munum standa við það að hlusta eftir því sem fólkið í landinu vill“ og sagt hátt og skýrt: „Sjálfstæðisflokkurinn styður að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál.“

Hanna Birna Kristjánsdóttir, þá varaformaður Sjálfstæðisflokksins, sagði í fjölmiðlum að flokkurinn myndi að sjálfsögðu „standa við það að þjóðin fær að ákveða það hvort gengið verður lengra í þessu máli. Það er þjóðarinnar en ekki einstakra stjórnmálamanna.“

Sigmundur Davíð var líka enn á þeirri skoðun að þjóðin ætti að ráða og að það væri „engin spurning um að það þurfi að leyfa almenningi að koma að þessu“ og þegar hann skrifaði undir stjórnarsáttmála við Bjarna um sama efni: „Að sjálfsögðu kemur að þjóðaratkvæðagreiðslu.” Þjóðin yrði að fá að ráða sínum Evrópuörlögum.

Af þessu varð ekki. Þess í stað bar allt þetta fólk fyrir sig „pólitískan ómöguleika“ þegar það var komið í ríkisstjórn og gerði þess í stað hlé á viðræðunum með því að senda klaufalegt bréf. Hlé sem staðið hefur yfir fram til dagsins í dag.

„Ég treysti þjóðinni algerlega í þessu máli“

Það voru ekki allir ánægðir með þessa afstöðu nýju ríkisstjórnarinnar, svo vægt sé til orða tekið. Evrópusinnar í Sjálfstæðisflokknum mótmæltu harðlega og gengu á endanum út til að stofna, í samfloti við aðra, Viðreisn.

Þáverandi formaður Samtaka iðnaðarins, Guðrún Hafsteinsdóttir, fór í forsíðuviðtal við Frjálsa verslun snemma árs 2014 þar sem hún sagði eftirfarandi um aðildarviðræður við Evrópusambandið: „Ég tel að við hefðum gott af því sem þjóð að klára þessar viðræður og leyfa síðan þjóðinni að kjósa. Ég treysti þjóðinni algerlega í þessu máli.“

Það sem hefur gerst síðan að allt þetta fólk hafði þessar skoðanir og lausnir sem það kannast ekki lengur við er að staða Íslands í aðildarviðræðum hefur styrkst verulega. Hún hefur styrkst vegna þess að efnahagslega stöndum við miklu betur en síðast þegar sótt var um. Hún hefur styrkst vegna þess að þróun alþjóðamála hefur gert okkur að eftirsóknarverðari kosti fyrir Evrópusambandið. Og hún hefur styrkst vegna þess að íslensk þjóð og íslensk fyrirtæki eru tilbúnari en nokkru sinni fyrr til þess að nýta sér þau tækifæri sem felast í inngöngu í Evrópusambandið, með upptöku evru og beinni þátttöku í ákvörðunum um mótun framtíðar álfunnar.

Ekki vera hrædd, verið spennt

Það liggur fyrir að Ísland mun krefjast sérlausna í viðræðum vegna sérstöðu sinnar, til dæmis í sjávarútvegi og landbúnaði, og að þær kröfur hafa verið settar fram í samningsmarkmiðum. Það liggur fyrir að við munum krefjast fullra yfirráða yfir öllum okkar auðlindum og að tryggt verði að afrakstur nýtingar þeirra verði áfram á Íslandi. Og það liggur fyrir að stækkunarstjóri Evrópusambandsins, Marta Kos, hefur staðfest sérstöðu Íslands og að það sé hægt að finna skapandi lausnir í viðræðum sem allir geti fellt sig við. Það eigi sérstaklega við í sjávarútvegi og landbúnaði.

Líkt og Bjarni Benediktsson í mars 2009 vil ég að „þjóðin öll komi að því að taka afstöðu til þess hvort sá efnahagslegi stöðugleiki sem fengist með evru, sé eftirsóknarverður kostur með tilliti til þeirra fórna sem færa þarf.“

Líkt og Framsókn og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson fullyrtu sama ár þá er ég þeirrar skoðunar að það þurfi að taka tillit til sérstakrar stöðu Íslands, meðal annar í landbúnaði og sjávarútvegi, til að samningur geti náðst og að það sé „algerlega rangt að halda því fram að þessar kröfur hamli því að af aðildarsamningi geti orðið.“

Og ég er sammála Guðrúnu Hafsteinsdóttur anno 2014 um að ég „treysti þjóðinni algerlega í þessu máli“, en þar af leiðandi að öllu leyti ósammála Guðrúnu Hafsteinsdóttur árið 2026 sem er komin á algjörlega gagnstæða skoðun.

Ekki vera hrædd. Verið spennt. Fáum að vita hvað við getum fengið í stað þess að láta fámennan hóp, sem hefur sýnt að hann snýst eins og vindahanar eftir persónulegum pólitískum hentugleika, segja okkur að það sé ekkert lengur í boði. Þannig getum við tekið upplýsta afstöðu um framtíð Íslands.

Fyrsta skrefið í þá átt er að segja Já þann 29. ágúst.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar.