Bæjarstjórnar­myrkrið: Þegar einokunarleyfishafinn gat ekki kveikt ljósið

Nýlega birtist gömul ljósmynd í hópnum Gamlar myndir: tóbaks- og sælgætisverslunin Landstjarnan í Austurstræti með stjörnu yfir dyrunum og varning í gluggum. Fallegt hús og saklaus mynd. En Landstjarnan á sér sögu sem er merkilegri en útstillingarnar, því hún rataði í blöðin undir jólin 1917 — fyrir að hafa kveikt ljós.

Fréttaklausan er svohljóðandi: verslunin „bætir mikið úr bæjarstjórnarmyrkrinu“ því gluggar hennar séu „fagurlega uppljómaðir með rafmagni fram á rauða nótt“, auk þess sem það gleðji augað að sjá dýrindisvarninginn sem raðað sé í gluggana fyrir jólin. Bæjarstjórnarmyrkrið — blaðamaðurinn 1917 vissi nákvæmlega hvað hann var að gera og orðið hefur beðið eftir framhaldslífi í rúma öld.

Samhengið var þetta. Veturinn 1917–18, frostaveturinn mikli og kolaskortur á Íslandi. Gasstöð Reykjavíkur, sem lýsti bæinn í krafti einokunarleyfis, átti fullt í fangi með að útvega sér gaskol og grípa þurfti til skömmtunar. Heimilin voru látin ganga fyrir sem var rétt og eðlilegt en verslanir og fyrirtæki máttu sitja í myrkrinu.

Og þá gerðist það sem gjarnan gerist. Kaupmenn bæjarins komu sér upp litlum einkarafstöðvum eða fengu tengingar frá slíkum stöðvum í nágrenninu. Þetta var tæknilega séð brot á einokunarleyfi gasstöðvarinnar. En einokunarleyfishafi sem getur ekki afhent vöruna er í heldur veikri stöðu til að banna öðrum að afhenda hana. Gasstöðin gat ekki lýst gluggana og gat þar með ekki heldur bannað að þeir væru lýstir. Skorturinn hafði leyst bannið af hólmi.

Afleiðingin varð auglýsing sem ekkert auglýsingabann hefði getað stöðvað. Þennan vetur skinu rafljósin skært í sumum búðargluggum meðan gasljósin voru myrkvuð í öðrum, og hver einasti vegfarandi í Austurstræti sá muninn með berum augum, kvöld eftir kvöld. Besta auglýsing rafmagnsins í Reykjavík var aldrei birt í blaði. Hún hékk í gluggum og ruddi brautina fyrir Elliðaárstöð og rafvæðingu bæjarins fáum árum síðar.

Takið eftir röðinni í atburðarásinni því hún er lögmál frekar en tilviljun. Fyrst kemur einokunarleyfið, rökstutt með almannahag, svo kemur skorturinn en þegar einokunarleyfishafinn hættir að geta sinnt hlutverkinu sem réttlætti einokunarleyfið, þá kemur bjargráðið þegar venjulegt fólk leysir vandann framhjá kerfinu. Næst kemur bannið sem enginn treystir sér til að framfylgja, því erfitt er að sekta menn fyrir að kveikja ljós sem einokunarhafinn gat ekki kveikt. Og loks kemur framförin sem allir þykjast síðan alltaf hafa stutt.

Eins og lesa má af viðtali við Pál Einarsson borgarstjóra í Reykjavík þótti einokunarverslunin traust og varan góð.

Öld síðar er þetta mynstur endurtekið, atriði fyrir atriði, í annarri atvinnugrein. Einokunarsala ríkisins á áfengi, rökstudd með almannahag, lokar verslunum sínum í byggðarlögum úti um land og skilur íbúana eftir þjónustulausa. Netverslanir fylla í skarðið, sumar meira að segja í plássunum sem ríkið yfirgaf. Bannið reynist svo máttlaust í framkvæmd að sjálfur fjármálaráðherra lýsir því yfir að látið verði gott heita á meðan dómskerfið vinnur sína vinnu. Og viðskiptavinirnir, rétt eins og vegfarendurnir í Austurstræti 1917, sjá muninn með berum augum: í öðrum glugganum verðmiðana og úrvalið, í hinum styttri opnunartíma og lokaðar búðir. Þó embættismenn ráðherra telji starfsemina ólöglega þá getur hann ekki bannað samanburð.

Sagt er að það eina sem við lærum af sögunni sé að við lærum ekki af henni. Hagsmunaöfl sem ráða hilluplássi ÁTVR hafa að undanförnu varað þjóðina við einyrkjum sem nú sækja að einokunarversluninni og kalla þau markaðsöfl, fjármagnsöfl og peningaöfl. Sagan af Landstjörnunni bendir til annarrar niðurstöðu um hvaða öfl það eru sem breyta gangi hennar. Það voru ekki fjármagnsöfl sem rafvæddu Reykjavík. Það voru kaupmenn sem vildu lýsa glugga og bæjarbúar sem vildu sjá dýrindisvarninginn fyrir jólin. Öflin sem einokunarsinnar óttast mest hafa alltaf verið af þessu tagi: fólk sem vill ljós.

Gasstöðin átti sína málsvara sem vöruðu við þeim sem virtu einkaleyfið að vettugi. Sagan hefur ekki haldið nöfnum þeirra til haga. Hún man hins vegar ljósin í gluggum Landstjörnunnar — og bæjarstjórnarmyrkrið sem þau lýstu upp.

Höfundur er einn eigenda vínbúðarinnar Santé og kveikir ljós frekar en að bölva myrkrinu.