Standast orku­fyrir­tæki ríkisins grund­vallar­gildi fjár­málaráðherra?

Þann 22. júlí birti fjármálaráðuneytið „Ársskýrslu ríkisfyrirtækja 2025“. Í ávarpi ráðherra með skýrslunni segir m.a:

• Það er „eðlilegt og sjálfsagt að ríkið geri sanngjarna kröfu um arðsemi“.
• „Ríkisfyrirtæki verða að sína fram á að þau skapi raunverulegt virði fyrir samfélagið“ og „að þau fylli í skarð sem önnur fyrirtæki á markaði ráða ekki við“.
• „Eðli málsins samkvæmt hafa ríkisfyrirtæki sterka stöðu og þar með mikið vald sem þarf að fara varlega með“.
• Ríkisfyrirtæki þurfa að gæta þess „að teygja sig ekki lengra í rekstri en nauðsynlegt er og raska ekki þeim samkeppnismarkaði sem þau eiga snertifleti við“.
• „Frelsið til að starfa og keppa á frjálsum markaði er grundvallargildi, og ríkisfyrirtæki mega ekki hindra eða raska þeirri samkeppni með óeðlilegri háttsemi.“
• Rekstur ríkisfyrirtækja „verður að standast ströngustu kröfur um gagnsæi, ábyrgð og árangur“.

Við hjá Straumlind tökum heilshugar undir orð ráðherra og teljum að þau endurspegli það umhverfi sem íslensk lög mæla fyrir um að íslensk fyrirtæki á samkeppnismarkaði eiga að búa við.

Staðan á orkumarkaði

Mjög margt hefur breyst á orkumarkaði frá árinu 2006 þegar framleiðsla og smásala raforku urðu að samkeppnismörkuðum: Nýir raforkusalar hafa komið á markað, viðskiptavettvangar (ELMA og Vonarskarð) hafa tekið til starfa, snjallmælavæðing, rafbílavæðing, hleðsluinnviðauppbygging og svo mætti lengi telja.

Ríki og sveitarfélög eru allt umlykjandi á orkumarkaði. Opinberir aðilar framleiða 93% af öllu rafmagni, flytja og dreifa 100% af öllu rafmagni á grundvelli sérleyfa og markaðshlutdeild raforkusala í opinberri eigu er um 60%. Af fimm framleiðendum í opinberri eigu selja þrír framleiðslu sína beint til eigin smásöludeildar með innri sölu og einn selur alla framleiðslu sína til raforkusala í ríkiseigu á grundvelli tvíhliða langtímasamnings.

Samkvæmt núverandi skipulagi eru flestir opinberir aðilar á orkumarkaði, vegna eigna- og stjórnunartengsla, í einhvers konar blönduðu hlutverki opinbers þjónustuveitanda sem á að gæta jafnræðis og samkeppnisaðila í framleiðslu og smásölu sem á að keppa við aðra.

Að mati Straumlindar eru þessi blönduðu hlutverk stór ástæða þess að „markmið raforkulaga nr. 65/2003 um aukna samkeppni og neytendavernd hafi ekki náð fram að ganga sem skildi á þeim tæplega tuttugu árum sem lögin hafa verið í gildi", eins og Samkeppniseftirlitið komst svo vel að orði. sbr. síðar. Nánar tiltekið eru ástæðurnar einkum eftirtaldar:

1. Skortur á aðskilnaði dreifiveitna og tengdum raforkusölum veldur viðvarandi og óyfirstíganlegum hagsmunaárekstrum.

Orkubú Vestfjarða

• Framleiðandi, dreifiveita og raforkusali í einu félagi, sem er einungis mögulegt vegna undanþágu frá aðskilnaðarkröfu í raforkulögum. Tímaskekkja sem nauðsynlegt er að breyta.

Rarik og Orkusalan

• Að mati Straumlindar er engin von til þess að markmiðið um að samkeppni á orkumarkaði eflist og styrkist á meðan Rarik og Orkusalan eru lóðrétt samþætt. Ákvæði raforkulaga um bókhaldslegan aðskilnað dreifiveitu og smásölu rafmagns án stjórnunarlegs aðskilnaðar þessara aðila er algerlega ófullnægjandi í núverandi markaðsumhverfi.
• Forstjóri Rarik er stjórnarformaður Orkusölunnar.
• Arðgreiðslur Orkusölunnar gefa til kynna skort á sjálfstæði frá Rarik. Orkusalan greiðir fasta 250 milljón króna arðgreiðslu til Rarik óháð rekstrarafkomu, sbr. upplýsingar úr ársreikningum.

2. Skortur á jafnræði milli raforkusala um kaup á orku sem ríkið framleiðir.

Bæði Orkubú Vestfjarða og Orkusalan selja framleiðslu úr eigin virkjunum nánast alfarið til eigin söludeilda og nánast ekkert á jafnræðisgrundvelli á opnum heildsölumarkaði.

Innri sala býður ýmsum hættum heim varðandi starfshætti ríkisfyrirtækis á samkeppnismarkaði, s.s.

• Kross-niðurgreiðslur milli framleiðslu- og söluhluta verða mögulegar.
• Undirboð vegna kross-niðurgreiðslna verða möguleg.

Innri sala fyrirtækja í opinberri eigu á að fara fram á markaðskjörum (til að virða armslengdarreglu) og þess vegna er nauðsynlegt að haft sé eftirlit með innri sölu. Innri sala minnkar framboð á heildsölumarkaði, sem dregur úr verðmyndun og samkeppni á þeim markaði.

Dæmi um óeðlilega háttsemi eru fjölmörg

Á undanförnum árum hefur verið úrskurðað í ýmsum málum þar sem óeðlileg háttsemi orkufyrirtækja í ríkis- eða opinberri eigu er staðfest. Við það bætist fjöldi mála/kvartana sem Samkeppniseftirlitinu, Raforkueftirlitinu og Neytendastofu hafa borist vegna starfshátta orkufyrirtækja í ríkis- eða opinberri eigu, sem eru enn í vinnslu. Að mati Straumlindar varpa þessi mál ljósi á veikleikana í núverandi uppbyggingu orkumarkaðarins.

Varnaðarorð Samkeppniseftirlitsins

Í athugasemdum Samkeppniseftirlitsins við drög að breytingu á reglugerð nr. 1150/2019 um raforkuviðskipti og mælingar, dags. 2. júní 2023, segir m.a:

„Samkeppniseftirlitið hefur um langa hríð bent á að markmið raforkulaga nr. 65/2003 um aukna samkeppni og neytendavernd hafi ekki náð fram að ganga sem skildi á þeim tæplega tuttugu árum sem lögin hafa verið í gildi."

Samkeppniseftirlitið hefur jafnframt bent á einkenni þegjandi samhæfingar á raforkumarkaði, þ.e. samhæfðra viðbragða lóðrétt samþættra orkufyrirtækja sem takmarkar samkeppni.

Loks hefur Samkeppniseftirlitið bent á að stór og öflug opinber fyrirtæki búi við verulegt samkeppnisforskot gagnvart minni óháðum sölufyrirtækjum.

Vandamál á orkumarkaði hafa ágerst með aukinni samkeppni

Að mati Straumlindar hafa vandamál á orkumarkaði ágerst með aukinni samkeppni á markaði. Tjón vegna skorts á heilbrigðum markaði fer sömuleiðis vaxandi eftir því sem fleiri aðilar reyna að taka þátt á markaðinum og eftir því sem hin fyrrverandi einokunar ríkisfyrirtæki þurfa meira og meira að verja eigin markaðshlutdeild. Þessu verður að bregðast við.

Þann 10. apríl 2026 sendi Straumlind fjármálaráðherra bréf sem m.a. fjallaði um þessi atriði. Í bréfinu segir:

„Straumlind skorar á fjármálaráðherra að gefa upplýsingum og aðvörunum félagsins um stöðuna á raforkumarkaði gaum og hlutast til um að koma á raunverulegum úrbótum í krafti stöðu sinnar sem fyrirsvarsmaður hluta í eigu íslenska ríkisins.

Straumlind skorar jafnframt á fjármálaráðherra að afla upplýsinga frá stjórn Rarik um hvernig hún hyggst bregðast við þeim upplýsingum sem Straumlind hefur komið á framfæri í bréfi þessu.

Straumlind er reiðubúin að koma á fund ráðherra og svara öllum spurningum sem ráðherra kann að hafa.

Straumlind langar að nefna tvær breytingar sem fjármálaráðherra getur beitt sér fyrir og myndu bæta möguleika allra raforkusala til að starfa á grundvelli heilbrigðrar samkeppni:

1. Fullur aðskilnaður dreifiveitna og raforkusölu.
2. Að orka sem framleidd er af virkjunum í eigu ríkisins verði seld á viðskiptavettvöngum (ELMA og Vonarskarð) í stað innri sölu.“

Höfundur er lögfræðingur og rekstrarstjóri Straumlindar.