Tekið fram að svipting starfs­leyfis eigi ekki að vera refsing

Héraðsdómur vísaði í fyrradag frá máli héraðssaksóknara á hendur honum vegna manndráps og brota gegn lögum um heilbrigðisstarfsmenn.

Sá úrskurður byggir á ákvæðum Mannréttindasáttmála Evrópu um að ekki megi refsa fólki eða saksækja tvívegis fyrir sama brotið. Frávísunin var byggð á því að Skúla hafði þegar verið refsað vegna málsins þegar landlæknir svipti hann lækningaleyfi árið 2021.

Ellefu mál er varða Skúla komu til kasta lögreglu. Þar af voru sex andlát rannsökuð sérstaklega. Fimm þeirra mála voru felld niður en Skúli ákærður fyrir að setja sjúkling sinn, Dönu Jóhannsdóttur, í lífslokameðferð án fyllilegrar ástæðu.

Eva Hauksdóttir, lögmaður og dóttir Dönu, segir úrskurðinn vonbrigði.

Hafsteinn Dan Kristjánsson, lagaprófessor við Háskólann í Reykjavík, segir hugsunina á bak við það vera að ríkisvaldið fái almennt eitt tækifæri til að refsa fólki fyrir sama brotið. Það sé ekki hægt að refsa fólki aftur og aftur. Rétturinn hafi svo þróast í dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins.

„Til þess að reglan sé brotin þurfa þrjú skilyrði að vera uppfyllt. Í fyrsta lagi að í báðum málum reyni á refsingar í skilningi mannréttindasáttmálans, og það á sérstaklega við í þessu máli,“ sagði Hafsteinn í kvöldfréttum Sýnar í gær.

„En hin tvö skilyrðin eru, í öðru lagi, að þetta sé sama brotið sem er undir í báðum málunum og í þriðja lagi að þetta sé tvöföld endurtekin málsmeðferð. Þannig að það sé nú þegar búið að sýkna eða sakfella og svo er reynt að koma aftur.“

Hafsteinn segir Mannréttindadómstólinn leggja þrjú viðmið til grundvallar um hvað refsing sé. Aðeins eitt af þeim þurfi að vera uppfyllt.

„Það er í fyrsta lagi flokkun brotsins í Landsrétti, þannig að er þetta refsing í íslenskum rétti? Svarið hér er nei og í sjálfu sér ekki byggt á því í dómnum,“ segir Hafsteinn.

„Þá reynir á hin tvö viðmiðin sem voru undir í málinu. Það er þá annars vegar hvert er eðli brotsins? Er þetta í eðli sínu refsing? Og svo í þriðja lagi. Hver er alvarleiki viðurlaganna? Yfirleitt skoðar maður bara annað en ef hvorugt leiðir til skýrrar niðurstöðu má skoða þau saman en litið er til beggja í úrskurði héraðsdóms.“

Hafsteinn segir að í þessu tilviki reyni á grundvallarspurningu.

„Er eðli þessara viðurlaga að vera í refsiskyni? Er verið að refsa fyrir eitthvað brot eða er einhver annar tilgangur sem er að baki? Til dæmis að fyrirbyggja að öryggi sjúklinga sé stefnt í voða eða að þetta sé aðvörun, einhvers konar endurhæfingar eða agaviðurlög. En ef þetta er fyrst og fremst í þeim tilgangi þá telst þetta ekki vera refsing í skilningi mannréttindasáttmálans.“

Viðtalið við Hafstein má sjá í spilaranum hér að neðan. Það hefst eftir um tvær mínútur og tuttugu sekúndur.

Almennt sagðist Hafsteinn vilja benda á tvennt varðandi úrræði Landlæknis varðandi sviptingu læknaleyfis, eins og í tilfelli Skúla.

Það fyrsta sé að lögum um Landlækni og lýðheilsu hafi verið breytt árið 2023. Þá hafi tveir áhugaverðir punktar komið fram í athugasemdum við frumvarpið.

„Annars vegar tekur löggjafinn, eða sá sem samdi frumvarpið, afstöðu, berum orðum, til þess að þetta sé ekki refsing í skilningi þess ákvæðis. Þeir geta auðvitað haft rangt fyrir sér en þeir byggja á því.“

Hafsteinn segir þann punkt snúa að því að það komi beinlínis fram í frumvarpinu að markmiðið með þessum úrræðum sé aðvörun og endurhæfing.

„Í því sambandi er vísað í sautjándu grein þessara laga, þar sem opnað er á valmöguleikann á að fá starfsleyfið aftur, ef heilbrigðisstarfsmaður upplifir öll skilyrði, og þær aðstæður sem leiddu til sviptingarinnar eru ekki enn fyrir hendi.“

Þá sé litið þannig á úrræðið að það sé í þágu endurhæfingar.

Hinn punkturinn snýr að því að breytingin var gerð árið 2023, eftir að málsatvik í máli Skúla áttu sér stað. Þá sé ekki sjálfgefið að hægt sé að líta til þess í sakamáli. Hins vegar þurfi að túlka fimmtándu grein, þar sem kveðið er á um sviptingu starfsleyfis í ljósi forsögunnar og annarra ákvæða á þessum tíma.

„Þessi sautjánda grein, um að fá starfsleyfið aftur, var til staðar á þeim tíma sem og fjórtánda grein, sem kveður á um að Landslæknir geti beint tilmælum til heilbrigðisstarfsmanns um að bæta úr, meðal annars lögbrotum.“

Hafsteinn segir reyna sérstaklega á túlkun fimmtándu greinar laganna hvort svipting starfsleyfisins teljist refsing í skilgreiningu Mannréttindasáttmála Evrópu.

Nú sé bara spurningin hvort því verði áfrýjað og hvernig Landsréttur muni þá meta málið.