Lýð­ræði í skugga sérhagsmuna – sjálfseyðingarbarátta ís­lensks sam­fé­lags

Íslensk samfélagsumræða er á krossgötum. Fram undan er þjóðaratkvæðagreiðsla þann 29. ágúst þar sem kosið verður um áframhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Á yfirborðinu snýst þessi slagur um flókin alþjóðasamninga og lög, fullveldishugtök og stjórnskipuleg álitamál.

Ef við hins vegar afklæðum umræðuna þeim tilfinningaþrungna orðræðustíl og þeim uppljómuðu mýtum sem henni er jafnan pakkað inn í, blasir við mun dýpri og alvarlegri raunveruleiki. Þessi slagur snýst í kjarna sínum um peninga, yfirráð yfir auðlindum ríkisins og sjálfskaparvíti íslenska innviðakerfisins. Hér er um að ræða skipulagða hagsmunagæslu örfárra útvaldra sem virðast kjósa einangrað auðlindakerfi fremur en heilbrigt, opið samfélag og berjast því fyrir NEI niðurstöðu í komandi kosningum.

Til þess að skilja þá hringrás sem íslenskur almenningur er fastur í, er nauðsynlegt að rýna í þau hugtök sem vopnavædd eru í dægurþrasinu.

Eins og sjá má á pólitísku landslagi dagsins, veltur skilgreiningin á „þjóðarhagsmunum“ og „elítunni“ alfarið á því hvar maður stendur í flokkadráttum.

Fyrir NEI-fólk, andstæðingum alþjóðlegrar samvinnu er fullveldið sýnt sem vörn gegn fjarlægum embættismönnum í Brussel.

Fyrir JÁ-fólk, stuðningsmönnum breytinga er raunverulega elítan hins vegar fundin hér heima.

Það er hin svokallaða „íslenska elíta“ – stóreignafólk í skjóli lokaðs matvörumarkaðar, landbúnaðar og sjávarútvegs, sem hagnast á því að viðhalda einangruðu kerfi með örgjaldmiðli, á kostnað almennings sem ber hitann og þungann af óstöðugleika, okurvöxtum og stökkbreyttri verðbólgu.

Orðræða án innihalds: Arfleifð skjallsins

Það er söguleg samfella í því hvernig málflutningi er háttað þegar verja á sérhagsmuni á Íslandi. Í nýlegum pólitískum viðburðum hefur herra Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti lýðveldisins, stigið fram sem helsti málsvari þeirra afla sem vilja girða landið af. Þessi framganga kemur sagnfræðingum og fræðimönnum ekki á óvart. Sigurður Gylfi Magnússon, prófessor í sagnfræði, rakti þetta mynstur allt aftur til ársins 2006, þegar Ólafur Ragnar lofsamaði hina svokölluðu „útrásarvíkinga“ á vettvangi Sagnfræðingafélags Íslands. Þá, líkt og nú, var pólitísk orðræða hans klædd í rómantískan búning þekkingar, víkingaeðlis, vinnusemi og sögulegrar afburðagetu Íslendinga.

Sagan sýnir að þessi lofræða reyndist vera tómar umbúðir utan um græðgistímabil nýkapitalismans, þar sem erlend fyrirtæki og almenningur voru rænd og almenningur hér heima skilinn eftir með ICESAFE skuldaklafa.

Í dag hefur sami málflutningur verið virkjaður á ný. Hinn aldni og nafntogaði ræðumaður stígur nú fram á fundum eins og hjá samtökunum Áfram Ísland – Nei ESB, og flytur þrumuræður sem virka sem eins konar útfararræða yfir lýðræðislegu jafnræði. Með því að viðhalda mýtunum um sérstöðu okkar er fólki talin trú um að einangrun sé vörn, á meðan raunverulegi ávinningurinn fellur í skaut fárra auðmanna sem vilja sitja einir að auðæfum þjóðarinnar.

Flóttinn undan íslenska efnahagsundrinu

Á meðan þetta pólitíska sjónarspil fer fram, blæðir íslenskri millistétt og unga fólkinu í landinu. Við blasir skelfileg staðreynd: vaxandi fjöldi Íslendinga sér þann einn kost vænstan í stöðunni að flytja til Danmerkur í leit að viðunandi lífsafkomu. Helstu drifkraftar þessa fólksflótta eru handstýrt húsnæðisverð og svimandi hátt matarverð, sem skapa óviðráðanlegan fjárhagslegan þrýsting á venjuleg heimili. Samkvæmt opinberum gögnum hafa um 20% íslenskra heimila lýst því yfir að þau eigi í verulegum erfiðleikum með að ná endum saman.

Sagan af ungu fjölskyldunni sem flutti til Jótlands er sláandi dæmi um þetta kerfislæga banaslys. Fjölskyldufaðirinn lýsir því yfir í viðtali að sú upphæð sem safnað hafði verið fyrir innborgun á Íslandi – og hefði aðeins dugað fyrir 20% til 30% af fasteign á höfuðborgarsvæðinu – hafi dugað til þess að kaupa einbýlishús staðgreitt í Danmörku. Þetta er ekki spurning um skort á ættjarðarást; þetta er hrein og klár stærðfræði.

Ísland er að breytast í samfélag þar sem ungt fólk á ekki aðra framtíð í boði en að lifa í ævilangri óvissu og hokri í dýrum leiguíbúðum elítunnar, eða flýja land til þess að öðlast fjárhagslegt öryggi og jafnvægi milli vinnu og einkalífs.

Lýðræðishalli og hunsun á vilja þjóðarinnar

Alvarlegasti tónninn í þessari þróun er þó sú opna vanvirðing sem lýðræðislegum leikreglum er sýnd af hálfu valdhafa. Þegar Sigríður Á. Andersen, þingflokksformaður Miðflokksins og fyrrverandi dómsmálaráðherra, kallar boðaða þjóðaratkvæðagreiðslu „gerviskoðanakönnun“ og lýsir því yfir að hunsun á þjóðarvilja sé einfaldlega hluti af íslenskri stjórnmálahefð, er vegið að rótum samfélagssáttmálans. Sú lagahyggja sem Miðflokkurinn og hluti Sjálfstæðisflokksins hvíla á, gengur út á að þingmenn séu óbundnir af vilja kjósenda sinna milli kosninga.

Þessi afstaða á sér djúpar rætur. Við munum hvernig ríkisstjórn Davíðs Oddssonar dró fjölmiðlalögin til baka árið 2004 til að koma í veg fyrir að þjóðin fengi að greiða um þau atkvæði. Við munum hvernig niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslunnar um nýju stjórnarskrána árið 2012 voru svæfðar í nefndum Alþingis. Og skýrasta dæmið er loforðagjáin fyrir kosningarnar 2013, þar sem bæði Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Bjarni Benediktsson lofuðu þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald ESB-viðræðna. Jafnskjótt og völdin voru tryggð, var lýðræðislegu loforði varpað fyrir róða og málið útfært sem „pólitískur ómöguleiki“. Afstaðan er hrollvekjandi: „Þetta mál lýtur ekkert að vilja þjóðarinnar,“ eins og þingflokksformaðurinn komst að orði.

Innviðahrun í boði ohf.-félaganna

Á meðan unga fólkið flýr og stjórnmálamenn rífast um lögmæti þess að spyrja þjóðina álits, blasir innviðahrunið við á hverjum degi. Heildarskuldbindingar íslenska ríkisins eru komnar í um 7.000 milljarða króna, sem nemur tæpum 20 milljónum á hvert mannsbarn í landinu. Á sama tíma búa grunnkerfin – heilbrigðiskerfið, samgöngukerfið og skólakerfið – við áratuga fjársvelti og innviðaskuld.

Nýi Landspítalinn stendur sem minnisvarði um þetta stjórnunarleysi. Þrátt fyrir linnulausan fjáraustur og stofnun ríkisrekinna ohf.-félaga sem eiga að taka lán með ríkisábyrgð, seinkar framkvæmdum stöðugt á meðan sjúklingar og aldraðir bíða í örtröð á bráðadeildum eða inni á heimilum sínum án viðeigandi úrræða. Þetta er kerfi sem virkar fullkomlega fyrir þá fáu sem stýra fjármagninu og eignaforminu, en er gersamlega ófært um að afhenda almenningi þau lífsgæði sem hægt er að kaupa fyrir eðlilegt vinnuframlag annars staðar á Norðurlöndunum.

Niðurstaða

Svalasti og harðasti raunveruleikinn er sá að Ísland er í miðri sjálfseyðingarbaráttu. Kosningarnar þann 29. ágúst snúast ekki um það hvort okkur líki betur eða verr við skriffinnsku í útlöndum. Þær snúast um hvort við ætlum að brjóta upp þá innlendu fákeppni og það vaxta- og verðbólgukerfi sem heldur heimilunum í landinu í gíslingu.

Ef við höldum áfram að hlusta á innantómar lofræður um víkingaarfleifð og leyfum stjórnmálamönnum að afskrifa þjóðaratkvæðagreiðslur sem „gerviskoðanakannanir“, mun fólksflóttinn halda áfram. Samfélagið mun eldast, menntunin mun leita út fyrir landsteinana og eftir situr einangruð eyja þar sem örfáir auðmenn eiga auðlindirnar og húsnæðið, en mannauðurinn er farinn. Það er kominn tími til að leggja spilin á borðið: Við þurfum samfélag fyrir fólkið, en ekki útfararstofu fyrir framtíðina.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.