Óafsakanlegt, en ekki óleysanlegt

Birgir Hrafn Birgisson skrifar 13. júlí 2026 08:02

Í Sprengisandi um helgina sagði Inga Sæland barna- og menntamálaráðherra það sem margir hafa hugsað en fáir í hennar stöðu hafa sagt upphátt: „Þetta er algjörlega óafsakanlegt hjá einu af ríkustu löndum í heimi."

Hún var að tala um að hátt í helmingur drengja útskrifast úr grunnskóla með svo slakan lesskilning að stór hluti þeirra á fá tækifæri í frekara námi.

Hún hefur rétt fyrir sér. Og það skiptir máli að ráðherra segi það umbúðalaust.

Í viðtalinu sagði hún líka: „Það þarf ekki fleiri samtöl, það þarf ekki fleiri skýrslur, það þarf ekki hillumetra eða meiri peninga í einhverjar rannsóknir."

Þessi orð hefðu getað komið beint úr grein sem ég skrifaði hér á Vísi í byrjun júní. Þar sagði ég að það vantaði ekki enn eitt átakið, það vantaði aðgerðir. Það gladdi mig að heyra ráðherra tala svona. Við erum sammála um stöðuna og við erum sammála um að tími greininga sé liðinn.

Þess vegna vil ég segja það skýrt: Ég vil vera í liði með ráðherranum í þessu verkefni.

Viðurkenningin er fyrsta skrefið

Það er auðvelt að gagnrýna stjórnvöld fyrir stöðuna í menntakerfinu. Innviðaskuldin sem ráðherra lýsir varð ekki til á einu kjörtímabili. Hún hefur safnast upp árum saman á meðan Þróunarsjóður námsgagna hefur aðeins um 39% af því fjármagni sem hann hafði árið 2007 og um 70% kennara segjast útbúa eigið kennsluefni vegna þess að annað er ekki til staðar.

En gagnrýnin ein og sér lagar ekkert. Það gerir viðurkenning á vandanum ekki heldur. Hún er samt forsenda þess að eitthvað breytist og ráðherra hefur nú stigið það skref fyrir framan alla þjóðina.

Í fjárlögum er gert ráð fyrir 600 milljóna viðbótarfjármagni í námsgagnaútgáfu. Það er skref í rétta átt og ráðherra segist binda miklar vonir við að nýta það vel.

Þar liggur næsta stóra spurningin. Hvernig nýtum við það best?

Íslenskt hugvit stendur tilbúið

Á síðustu tveimur árum hefur lítið teymi í sprotafyrirtæki þróað yfir þúsund nýjar sögur fyrir yngsta stig grunnskóla. Það sýnir hvað nýjar aðferðir og ný tækni gera mögulegt. Verkefni sem áður tóku áratugi og kostuðu hundruð milljóna er nú hægt að leysa hraðar, ódýrar og í meiri gæðum en nokkru sinni fyrr.

Sama á við víðar. Á Íslandi er fólk í fyrirtækjum, háskólum og skólum sem brennur fyrir læsi og hefur þekkingu og verkfæri til að leggja sitt af mörkum. Ráðuneytið þarf ekki að leysa þetta eitt og það á ekki að þurfa þess.

Ef fjármagnið á að skila raunverulegum árangri þarf það að ná til fleiri en hefðbundinna útgefenda. Það þarf að skapa farveg fyrir nýsköpun, samstarf og tilraunir. Þar getur atvinnulífið létt undir með kerfinu í stað þess að standa á hliðarlínunni.

Áhuginn er forsenda

Eitt vil ég þó nefna við ráðherrann, ekki sem gagnrýni heldur sem viðbót.

Ráðherra nefndi réttilega að lítið gagn sé í að þvinga barn til að lesa Snorra-Eddu þegar það skilur ekki textann. Þetta er lykilatriði. Læsi verður ekki til af námsbókum einum saman. Það verður til þegar barn vill lesa.

Þess vegna þarf hluti af uppbyggingunni að snúa að lesefni sem börn velja sjálf. Efni sem vekur forvitni og heldur athygli þeirra á íslensku. Barn sem hefur gaman af lestri les meira. Barn sem les meira verður betri lesandi.