Skiptir stærðin máli?

Nokkuð hefur farið fyrir áhyggjum yfir því af hálfu nei-sinna að Ísland muni verða áhrifalítið innan Evrópusambandsins ef til aðildar kemur og að fulltrúarnir sex á Evrópuþinginu sem þjóðinni verður úthlutað yrðu mjóróma innan um háværar raddir hagsmunavarða stórþjóðanna.

Þeim virðist lítil huggun í því að þegar miðað er við höfðatölu hafa smæstu þjóðirnar margfalt fleiri fulltrúa en þær stærstu. Og þau horfa gjarnan fram hjá þeirri augljósu staðreynd að 6 fulltrúar hafa meiri áhrif en enginn. Það gleymist líka iðulega að taka með í reikninginn að Ísland, rétt eins og önnur aðildarríki, fengi eitt sæti í ráðherraráðinu, sem tekur jafnan þátt í lagasetningu ESB og er í raun sá vettvangur sem ríki nota til að hafa áhrif og verja sína eigin hagsmuni (á þinginu eru aftur á móti stunduð hefðbundnari flokkastjórnmál). Aldrei er heldur minnst á dómara við Evrópudómstólinn, sem túlkar lögin, eða sæti í framkvæmdastjórninni, sem undirbýr og framkvæmir – og þótt þessi hlutverk feli í sér hlutleysi en ekki hagsmunagæslu þá er það til marks um fulla þátttöku aðildarríkja í stjórnkerfinu að þeim er útdeild á jafnaðargrundvelli og óháð stærð. En látum þetta bara liggja milli hluta.

Það sem vekur meiri furðu er að aldrei er tilgreint hvernig hið meinta áhrifaleysi smáþjóða birtist í reynd. Það er aldrei vísað í dæmi um það hvernig litlar þjóðir eiga að hafa farið halloka gagnvart heimtufrekju stóru aðildarríkjanna. Ekki er mér kunnugt um að þessi beygur byggi á reynslu eða frásögnum af upplifun annarra þjóða. Ef til vill þykir of flókið að spyrja.

En svörin eru til. Þau benda bara til hins gagnstæða. Því samkvæmt nýjustu mælingu Evrópuloftvogarinnar svokölluðu (Eurobarometer) telja 72% Evrópubúa að heimaland þeirra hafi notið góðs af aðild að ESB. Þetta hlutfall er meðaltal yfir álfuna alla og svona afgerandi niðurstaða er auðvitað í sjálfu sér merkilegur vitnisburður.

Það er hins vegar alveg sérstaklega áhugavert að skoða hvaða þjóðir það eru sem helst telja sig hafa notið aðildarinnar. Írland trónir á toppnum en 93% Íra telja að þeir hafi notið góðs af verunni í ESB. Næst koma Portúgal og Litháen þar sem hlutfallið er 92%. Hlutfallið er 91% í Lúxemborg líkt og á Möltu en í Danmörku er það 89%. Höldum áfram hálfa leið niður listann: Spánn (82%), Eistland (82%) Slóvenía (81%), Slóvakía (81%), Finnland (79%), Svíþjóð (78%).

Tvennt vekur athygli hér: Nær allar þjóðirnar sem upp eru taldar hér að ofan eru fremur eða mjög smáar. Aðeins Spánverjar geta þarna talist stór þjóð á evrópskan mælikvarða. Þarna eru örþjóðirnar Malta og Lúxemborg, sem hvor um sig hefur 6 fulltrúa á Evrópuþinginu, í sérflokki. Lúxemborg er auðvitað í hjarta álfunnar. En Maltverjar eru eyjarskeggjar á jaðrinum eins og við og reyndar Írar líka. Og þarna má finna þjóðirnar sem standa okkur næst, bæði menningarlega og landfræðilega: Norðurlöndin og Írland.

En hver ætli sé þá upplifun stórþjóðanna? Þjóðverjar mælast rétt við meðaltal, en 74% þeirra telja að aðild að ESB hafi verið þeim til hagsbóta. Á Ítalíu er hlutfallið hins vegar 64% sem er talsvert undir meðaltali. Og í Frakkland er það aðeins 58%, sem hlýtur að teljast mjög lágt í samanburði við ESB í heild, þar sem næstum því þrír af hverjum fjórum telja að heimaland sitt hafi hagnast á aðild.

Og við megum ekki gleyma Bretlandi, sem var eitt af stóru löndunum fjórum, áður en Bretar sögðu skilið við Evrópusambandið. Nú sjá Bretar mjög eftir útgöngunni og meirihluti þeirra vill reyndar helst ganga aftur í sambandið. Líkast til vegna þess, meðal annars, að þeir hafa uppgötvað að þeir eru smærri og áhrif þeirra á alþjóðasviðinu eru minni nú, þegar þeir standa einir, heldur en þegar þeir voru hluti af sterkri heild.

Hvaða ályktanir getum við dregið af þessu? Þetta er auðvitað bara mæling á viðhorfum almennings í ESB löndum. Og ég ætla ekki að þykjast hafa lagst í djúpa tölfræðilega rannsóknarvinnu. En fljótt á litið er áhugavert að finna svo skýrt mynstur og svona sterk viðhorf einmitt meðal þeirra þjóða sem eru litlar og líkjast okkur. Það er einfaldlega ekki trúlegt í þessu ljósi að hagsmunir smáþjóða innan ESB víki kerfisbundið fyrir hagsmunum stærri ríkja. Það er ekki trúlegt að þær séu áhrifalausar en jafnframt svona sælar með sinn hlut. Og það er í hæsta máta ótrúlegt að þær telji sig hafa glatað fullveldinu.

Í raun er miklu líklegra að smærri þjóðirnar upplifi einmitt að þær styrki fullveldi sitt með ESB aðild, auki áhrif sín og stækki „heimavöllinn“. Þetta er alveg í samræmi við grundvallarhugmyndina um réttarríki og regluvædd samskipti. Lögin jafna leika. Þau koma í veg fyrir að hinir sterku fari sínu fram í krafti aflsmunar. Í raun ætti ekki að koma neinum á óvart að sameiginlegt regluverk sé einmitt til þess fallið að tryggja hagsmuni smáríkjanna.

Stærðin virðist nefnilega skipta máli í vissum skilningi - eða smæðin öllu heldur. Því það eru smáu þjóðirnar sem eru líklegri til þess að upplifa að heimalandið hafi notið góðs af ESB aðild. Já, og Norðurlöndin þar á meðal. Litlar þjóðir. Okkur líkar þjóðir. Ríkar þjóðir. Af hverju ætti það ekki að eiga við um okkur líka? Eigum við að trúa því að við séum eitthvað lakari en aðrar þjóðir?

Auðvitað er því ekki haldið fram að smáríki ráði lögum og lofum í Brussel. En sú hugmynd að þau séu áhrifalausir leiksoppar stenst ekki skoðun. Ríki beita áhrifum eftir ýmsum leiðum í stjórnkerfi ESB og þingið er ekki sú þýðingarmesta. Smáþjóðum hefur vegnað vel á þessum vettvangi og þær upplifa að aðild þjóni hagsmunum þeirra. Engin gögn benda til þess að þær séu áhrifalausar og það er engin ástæða til þess að ætla að einhver önnur lögmál muni gilda um Ísland.

Í stuttu máli virðast áhyggjur af uppburðar- og áhrifaleysi Íslands innan Evrópusambandsins vera algjörlega heimatilbúin minnimáttarkennd.

Höfundur situr í stjórn Evrópuhreyfingarinnar.