Niður­gangur, æla og nóg af pungspörkum

Jackass: Best and Last er fimmta kvikmyndin í fullri lengd frá Grasösnunum og sú tíunda ef með eru taldar hliðarmyndin Bad Grandpa (2013), þrjár myndir með aukaefni og virðingarvottur þeirra til áhættugoðsagnarinnar Evel Knievel sem kom út 2008.

Leikstjórinn Jeff Tremaine heldur um leikstjórnartaumana sem fyrr og framleiðir jafnframt myndina með Johnny Knoxville, Spike Jonze og Shönnu Zablow Newton.

Öllum helstu Jackass-meðlimunum bregður fyrir í myndinni: Johnny Knoxville, Steve-O, Chris Pontius, Jason „Wee-Man“ Acuña, Dave England, Danger Ehren, Preston Lacy og Bam Margera (í gömlu myndefni) auk nýju meðlimanna Sean „Poopies“ McInerney, Zach Holmes, Jasper Dolphin, Rachel Wolfson og Dark Shark.

Ólíkt fyrri myndunum fjórum er Jackass: Best and Last úrval af bestu atriðum Grasasnanna frá síðustu þrjátíu árum í bland við nokkrar nýjar senur, viðtöl við meðlimi og áður óséð myndefni frá upphafsárum hópsins.

Jackass: Best and Last var frumsýnd 26. júní síðastliðinn og er sýnd í Smárabíói og Sambíóunum.

Þrjátíu ár af fíflagangi

Philip John Clapp útskrifaðist úr menntaskóla 1989, flutti til Kaliforníu til að verða leikari og tók upp sviðsnafnið Johnny Knoxville. Honum gekk erfiðlega að fá vinnu þannig hann hóf að senda hugmyndir sínar að greinum á hin ýmsu tímarit. 

Ein þeirra gekk út að Knoxville prófaði hin ýmsu sjálfsvarnartæki á sér sjálfum: rafbyssu, piparúða, stuðbyssu og 38 kalíbera skammbyssu. Knoxville fór á milli tímarita með hugmyndina en var alls staðar hafnað því gjörningurinn þótti of hættulegur.

Það var ekki fyrr en 1996 sem Jeff Tremaine, ritstjóri hjólabrettatímaritsins Big Brother, hafði samband og sannfærði Knoxville um að taka gjörninginn upp á myndavél sem þeir og gerðu.

Þessi gjörningur varð kveikjan að því að gera raunveruleikaþætti sem fælu í sér blöndu af áhættuatriðum og fíflagangi. Tremaine skaut prufuþátt í samvinnu við Knoxville og leikstjórann Spike Jonze sem MTV keypti réttinn að. Þar með fæddust þættirnir Jackass.

Snjóbrettakappinn Dave England, hjólabrettakappinn Chris Pontius, trúðurinn Steve-O og Jason „Wee-Man“ Acuña höfðu unnið og skrifað fyrir Big Brother á þessum árum og gengu til liðs við teymið. Hjólabrettahópurinn CKY hafði skömmu fyrr vakið athygli Tremaine og þaðan komu Bam Margera og Ryan Dunn. Síðustu mennirnir sem bættust í hópinn voru áhættuleikarinn Ehren McGhehey og Preston Lacy.

Raunveruleikaþættirnir Jackass gengu í þrjár stuttar þáttaraðir frá haustinu 2000 til sumarloka 2001. Yfir þessa 25 þætti skemmtu þeir áhorfendum með blöndu af fáránlegum áhættuatriðum, neðanbeltishúmor og hrekkjum í falinni myndavél.

Þættirnir urðu ekki aðeins gríðarvinsælir heldur höfðu Grasasnarnir mótandi áhrif á grín næstu kynslóða. Fjöldi eftirhermuþátta skaut upp kollinum í kjölfarið, The Dudesons í Finnlandi, Dirty Sanchez í Bretlandi og Rad Girls í Bandaríkjunum. Áhrifa þáttanna gætir enn í dag hjá flestöllum þeim Youtube-urum og TikTok-áhrifavöldum sem sérhæfa sig í hrekkjum og ofsafengnum áhættuatriðum.

Hérlendis þarf ekki að horfa lengra en til sjónvarpsþáttarins 70 mínútur sem hóf göngu sína á Popp Tíví skömmu eftir Jackass. Þættirnir byrjuðu á að leggja höfuðáherslu á tónlist en færðu sig síðan yfir í meiri ærslagang, ógeðsdrykki og falda myndavél.

Þó þættir Grasasnanna hefðu runnið sitt skeið var sögu hópsins ekki nærri lokið. Framleiðendurnir lögðu til við Knoxville að hópurinn myndi gera kvikmynd sem lyti sömu lögmálum og þættirnir nema fyrir meiri pening. 

Myndin sló rækilega í gegn og markaði upphaf  kvikmyndaseríu sveinanna. Í Jackass Number Two (2006) gengu strákarnir enn lengra með hættulegri áhættuatriðum og í þeirri þriðju, Jackass 3D (2010), nýtti hópurinn þrívíddartækni og háhraðamyndavélar til að taka atriðin upp á næsta stig. Ári síðar varð hópurinn fyrir miklu áfalli.

Ryan Dunn lést í bílslysi, aðeins 34 ára gamall, eftir að hafa ekið á 180 kílómetra hraða eftir vegi í Pennsylvaníu, farið af veginum og hafnað á tré. Vegna andláts Dunn, hækkandi aldurs sveitarinnar og annarra verkefna þeirra virtist spilið búið hjá strákunum..

Ellefu árum síðar sneru þeir þó aftur með Jackass Forever (2022) en þar dró til tíðinda að tvennu leyti. Annars vegar var Bam Margera ekki með í myndinni eftir að hafa verið rekinn af tökustað vegna áfengisdrykkju og hins vegar bættist nýtt blóð í hópinn með tilkomu Sean „Poopies“ McInerney, Zach Holmes, Jasper Dolphin, Eric Manaka og Rachel Wolfson.

Við tökur á henni voru gömlu mennirnir minntir rækilega á að þeir væru hvorki ungir né ódauðlegir. Steve-O braut á sér viðbein, Ehren reif á sér annað eistað og Knoxville slasaðist alvarlega eftir að hafa verið stangaður af nauti: braut rifbein og úlnlið, fékk heilahristing og blæðingu inn á heila. Þar með virtist Jackass Forever binda slaufu á kvikmyndasögu Jackass - sterkur svanasöngur.

Svo var þó ekki raunin.

Öflug endurvinnsla og lélegar viðbætur

En núna er loksins komið að lokamynd Grasasnanna (þar til Knoxville snýst hugur á gamalsaldri). Hópurinn hefur hrist örlítið upp í formúlunni eftir hverja mynd en þessi síðasta sker sig hvað mest frá restinni. Jackass: Best and Last inniheldur nefnilega að megninu til eldra efni, brot af því besta gegnum tíðina, þó inn á milli komi nokkur ný atriði, stutt kynningarbrot og áður óséð efni.

Hérna eru ódauðlegir sketsar eins og kúkakokteill Steve-O úr þriðju myndinni, rauða eldflaug Knoxville, ristilspeglun Ryan Dunn úr fyrst myndinni og alls konar annað góðgæti. Það er ekki hægt að kvarta yfir slíku gæðaefni og greinilega farið vinna í að velja atriðin vandlega og raða þeim rökrétt upp. 

Besta atriði myndarinnar er hins vegar upphafsatriðið, áður óséð fæðing Jackass, þar sem Johnny Knoxville klæðir sig í skotvesti og skýtur sig í bringuna með skammbyssu. Áhættuatriðið er frekar einfalt og maður veit hvernig það fer en það er samt eitthvað algjörlega stórbrotið við að sjá þennan háskaleik, sérstaklega af því maður skynjar óttann hjá bæði Knoxville og tökuliðinu.

Fyrir þá sem eru að koma nýir að seríunni er myndin frábær kynning á hópnum og sögu hans. Hins vegar er auðvelt að ímynda sér að aðdáendur seríunnar verði fyrir vonbrigðum með grimma endurnýtinguna. 

Það sem veldur líka hvað mestum vonbrigðum er að nýja efnið sem hópurinn tók upp fyrir myndina er ekki ýkja merkilegt. Gömlu gaurarnir eru komnir á sextugsaldur og geta augljóslega ekki spriklað eins og forðum daga. 

Bróðurparturinn af nýja efninu er því undirlagður kúkahúmor, Steve-O fer í ristilskoðun hjá kjaftforu vélmenni og treður borðtenniskúlu inn í rassgatið á sér. Eitt atriðið inniheldur sömuleiðis ógnvænlega blöndu af hægðarlosandi efnum, glærum plastgöllum og partýleiknum Twister.

Maður fær á tilfinninguna að meðlimirnir hafi ekki lagt sig alla fram og haldið að gamla efnið myndi bera myndina uppi (sem það gerir að mestu leyti). Annað sem maður skilur heldur ekki er hvað nýju meðlimirnir eru illa nýttir eftir að hafa fengið stórt hlutverk í síðustu mynd, núna fá þau sáralítið að gera nema Poopies greyið sem er pyntaður rækilega neðan- og ofanbeltis.

Myndinni lýkur svo með upprunalega hópnum (fyrir utan Bam Margera og Ryan Dunn heitinn) í risastórri innkaupakerru, vísun í upphafsatriði fyrstu myndarinnar, þar sem þeir þeysast gegnum þrautabraut með púðurfallbyssum og stórum sprengingum. Þó þeir séu gamlir ætla þeir að enda þetta með sprengju.

Strákapör, háskaleikir og óvæntur sinubruni

Þótt myndin sé ekki hnökralaus er gaman að dvelja með þessum félögum í eitt lokaskipti. Barnsleg leikgleðin, strákslegur fíflagangurinn og þórðargleðin skín alltaf í gegn. Það að fara svona gegnum sögu hópsins fær áhorfendur til að líta um öxl. Við áhorfið var ég sjálfur minntur á bernskubrek og ýmiss prakkarastrik úr æsku.

Um miðbik grunnskólans - milli barndómsins og unglingsáranna - vöndum við Steini, æskuvinur minn, okkur á það í mörg ár að fara heim til hans eftir skóla, fá okkur grillaða samloku og appelsínuþykkni, hlaupa gegnum garðinn hjá nágrönnunum niður í Hljómskálagarð til að leita uppi óskunda. Meðal þess var að klifra í trjám, fara út á Tjörnina ef hún var frosin og skíta í runna (sem var hluti af því sem við kölluðum Villimannaklúbbinn).

Sömuleiðis var sérlega gaman að vaða í gegnum garða fólks í gamla Vesturbænum og klifra upp á bílskúra. Í eitt skiptið klifruðum við upp á Landakotsskóla en vorum fældir þaðan niður af Ágústi smíðakennara. Þessi blanda af hinu forboðna og hinu hættulega var eitthvað sem heillaði okkur verulega.

Einhverju sinni vorum við innblásnir af einhverjum nethrekk (mögulega Grasösnunum sjálfum) og vöfðum hundaskít í dagblað, komum því fyrir við útidyr einhvers grunlauss borgara, kveiktum í því, dingluðum bjöllunni og hlupum á brott.

Dagarnir eftir áramót voru ætíð gósentíð því þá gat maður sprengt afganginn af flugeldunum sem lifðu af gamlárskvöld. Þá skutum við rakettum eftir ísilagðri tjörninni og settum litlar bombur í ruslatunnur. Einn kaldan og þurran janúarmorgun þegar við vorum þrettán ára brenndum við okkur á sprengjugleðinni.

Við höfðum farið þrír vinir í sprengjuhug niður í Hljómskálagarð með flugelda. Fyrsta rakettan fór á loft en var eitthvað gölluð og hrapaði strax til jarðar. Fljótlega urðum við varir við reyk og eftir að hafa klöngrast upp brekkuna þá blasti við okkur tugfermetra sinueldur. Einn okkar hljóp inn í eldinn til að slökkva hann án árangurs, síðan hringdum við í neyðarlínuna og flúðum af vettvangi.

Sennilega eiga flestir skemmtilegar sögur sem þessar úr æsku en þar með eru upptalin mín bestu bernskubrek. Grasösnunum í Jackass tókst hins vegar að gera barnalegan fíflagang að ævistarfi sínu frá því þeir voru rétt rúmlega tvítugir og fram á sextugsaldur.

Niðurstaða

Síðan Buster Keaton lagði líf sitt og limi í hættu fyrir bíóið á fyrri hluta síðustu aldar hefur enginn komið nálægt því að fanga slíkan háskaleik á stóra skjánum fyrr en Grasasnarnir komu til sögunnar. Þegar best lætur tekst hópnum að fanga absúrd áhættuatriði sem eru hvergi toppuð nema í Looney Tunes. 

Jackass: Best and Last er ágætis upprifjun á bestu atriðum Grasasnanna og áminning um hvað þeir hafa gert margt skemmtilegt. Aldur þeirra félaga kemur þó í ljós í nýrri atriðum sem einkennast af óvenjumiklu hugmyndaleysi og miskröftugum kúkahúmor.

Kraftleysi nýju atriðanna ýkist sömuleiðis því þau eru stöðugt borin saman við eldra efni. Aldurinn er að vissu leyti afsökun en stundum er þetta ekki spurning um aldur heldur metnað, að því leytinu til virðast Grasasnarnir saddir.