Elskar upp­þvotta­vélina meira en eigin­konuna

Nýtt eldhús eftir máli – Þjóðleikhúsið. Frumsýning 17. september

Höfundur: Friðgeir Einarsson. Leikstjóri: Björn Thors. Leikmynd og búningar: Filippía Elísdóttir og Elín Hansdóttir. Leikarar: Hilmar Guðjónsson, Ilmur Kristjánsdóttir, Salka Gústafsdóttir og Ólafur Ásgeirsson.

Fáránleiki hversdagsins

Þeir sem þekkja til verka Friðgeirs Einarssonar vita að hann er góður penni. Einna þekktust eru eflaust samvinnuverkefni hans með leikhópnum Kriðpleir sem hefur framleitt fjölda útvarps- og sviðsverka (nú síðast Innkaupapokann í Borgarleikhúsinu sem var frábært). Í verkum Kriðpleirs leikur Friðgeir yfirleitt einhvers konar ýkta útgáfu (vonandi) af sjálfum sér. Hann tekst oft á við fáránleika hversdagslegra hluta og er húmorinn eins konar blanda af Woody Allen og The Office.

Í Nýju eldhúsi eftir máli er Friðgeir hins vegar í hlutverki leikskáldsins og það kemur í hlut Hilmars Guðjónssonar að túlka hversdagshetju Friðgeirs á sviðinu. Maður getur þó ekki annað en mátað höfundinn sjálfan í aðalhlutverkið; stundum lúkkar þetta eins og hefðbundin leiksýning en á köflum er þetta eins og Kriðpleirssýning – nema með leikurum sem ná ekki alveg utan um húmorinn sem einkennir verk hópsins.

Ástfanginn af uppþvottavél

En að leikritinu sjálfu. Við kynnumst hjónunum Daníel og Soffíu. Sambandið hangir greinilega á bláþræði. Daníel er kominn í kulnun og hefur gert heimilið að griðastað sínum. Á meðan er Soffía að klífa metorðastigann í viðskiptalífinu – það er hún sem sér heimilinu fyrir tekjum á meðan Daníel streðar í eldhúsinu og pikkar upp börnin í skólann.

Maður fær ekkert sérstaklega miklar upplýsingar um Daníel í leikritinu – hann virðist hafa starfað í tölvugeiranum, en hvernig týpa hann er, áhugamál hans og ástríða, veit maður minna um. Eina raunverulega ástríðan (eða þráhyggja) Daníels er draumurinn um nýja eldhúsinnréttingu. Hann heldur að efnislegir hlutir geti bjargað geðheilsu hans og fjölskyldunni en sú er auðvitað ekki raunin.

Kjarninn í verkinu er hið brotna hjónaband Soffíu og Daníels. Þau hafa fjarlægst hvort annað, það er algjör skortur á nánd og því snúast draumar Daníels gjarnan upp í þrá hans eftir samlífi. Afgreiðslustúlka í innréttingarbúð kemur gjarnan fyrir í þessum blautu draumum en á sama tíma og Daníel dreymir um kynferðislega fullnægingu er hann fullur af skömm. Hann felur t.d. módel af nýju innréttingunni inni í skáp og virðist fá meira út úr því að strjúka borðplötur en konuna sína. Það var reyndar meinfyndið þegar uppþvottavélin bauð honum að setja hvað sem er inn í sig.

Ilmur fer á kostum

Margt í leikriti Friðgeirs gengur bara nokkuð vel upp. Ilmur Kristjánsdóttir er frábær í hlutverki Soffíu. Hún nær að túlka breiðan skala tilfinninga með svipbrigðunum einum saman. Senan þar sem Daníel og Soffía ræða um hvað maturinn sem hann hafði eldað fyrir Soffíu myndi kosta á veitingastað var ein sú besta í verkinu og þar fór Ilmur á kostum. Hún ræður vel við þennan absúrd húmor sem Friðgeir er svo góður í. Hún ofleikur aldrei og heldur manni í óvissu um hvað gerist næst.

Önnur flott sena var lokauppgjörið þar sem þau leika ímyndað matarboð – frábærlega skrifuð sena þar sem bæði Ilmur og Hilmar sýna virkilega flotta takta.

Hilmar er orkumikill leikari. Það mæðir meira á honum líkamlega en Ilmi og Hilmir sýnir hvers hann er megnugur – stendur á höndum og þeysist um sviðið. Það er gaman að sjá Hilmar í burðarhlutverki en því miður vantar aðeins fleiri lög í karakter Daníels til að hlutverkið verði virkilega spennandi.

Soffía á sér fleiri hliðar og maður er forvitnari um hvað hún er að hugsa. Samtal milli Soffíu og yfirmanns hennar um hvert hún vill stefna í lífinu var spennandi; á meðan Daníel segir manni allt sem hann hugsar vill maður vita meira um hugsanir Soffíu og þau leyndarmál sem hún býr yfir.

Of margar hugmyndir

Leikstjóri verksins er Björn Thors en því miður var sumt í leikstjórninni svolítið stefnulaust. Stundum birtust aukaleikararnir á sviðinu í furðulegum aðstæðum sem áttu eflaust að vera fyndnar. 

Einræða Ólafs Ásgeirssonar (líklegast í hlutverki „einhvers annars manns“) um jafnréttismál passaði einhvern veginn ekki inn í verkið og virtist troðið inn til að ögra eða vekja viðbrögð hjá áhorfendum. Það var stílbragð sem heppnaðist ekki og ég á erfitt með að trúa að hafi verið í upprunalegum texta höfundar.

Svo voru einhvers konar danssenur (Margrét Bjarnadóttir er skráð fyrir sviðshreyfingum) sem áttu að túlka hugarástand persóna eða gera verkið listrænna. Mér fannst þær óþarfar og hefði verið betra að treysta bara textanum.

Það vantaði líka meiri dýpt í aukapersónurnar – Ingó og búðarkonu, sem þau Ólafur og Salka Gústafsdóttir túlka. Þeim er svolítið troðið inn í verkið og standa ekki á eigin fótum sem karakterar. Túlkun Ólafs á Gordon Gekko, yfirmanninum Ingó, var líka svolítið ýkt og maður hafði aldrei trú á því að Ingó gæti verið einhvers konar valkostur Soffíu við Daníel – jafnvel þó að Daníel væri algjörlega týndur í fantasíum sínum um eldhúsinnréttinguna. Og búðarkonan, sem var ágætlega leikin af Sölku, hafði það eina hlutverk að vera viðfang í fantasíum Daníels.

Hvað með börnin?

Það er ýmislegt sem tekst vel í nýja eldhúsinu hans Friðgeirs. Hann sýnir okkur áhorfendum að hann hefur þroskaða rödd, gott vald yfir leikhúsmiðlinum og ákveðið stílbragð. En það voru líka annmarkar á leikritinu. Ég átti til dæmis erfitt með að trúa því að þau Daníel og Soffía væru einhvers konar venjuleg kjarnafjölskylda. Þau minnast endrum og eins á börnin sín tvö en börnin eru samt algjörir aukahlutir (enda alltaf off stage) og ég átti hreinlega erfitt með að trúa því að þau væru raunverulega til.

Á einhverjum tíma fór ég jafnvel að velta fyrir mér að það væri grundvöllur harms þeirra og flótta frá raunveruleikanum – að þau hefðu misst börnin sín en tali ennþá um þau líkt og þau séu á lífi og það þurfi að sækja þau í skólann eins og áður. Það hefði allavega útskýrt að einhverju leyti þann sársaukafulla stað sem þau eru bæði komin á.

Það vantaði einhvern veginn útskýringu eða ástæðu fyrir því hvað það var sem gerðist hjá þeim hjónum sem ýtti þeim svona út á brúnina – missir Daníel vinnuna því hann er kominn með þráhyggju fyrir eldhúsinnréttingum eða fær hann þráhyggjuna eftir að hann missir vinnuna?

Í smásögu Svövu Jakobsdóttur er það eiginmaðurinn Ingó sem smíðar hina fullkomnu innréttingu – sérhannaða eftir máli eiginkonunnar. Hann kemst svo að því að það er ekki innréttingin sem var vandamálið allan tímann heldur eiginkonan og ákveður því að fá sér nýja. Hugmyndir Svövu og gagnrýni á stöðu konunnar (sérstaklega í Sögu handa börnum) eru framsæknar, ögrandi og algjörlega skýrar fyrir lesandann.

Vandamálið í verki Friðgeirs er að hann er með aðeins of marga þræði á lofti og lokaniðurstaðan er svolítið óskýr – fyrir áhugafólk um eldhúsinnréttingar er sýningin hvalreki en aðdáendur góðs stofudrama ganga kannski ekki fullkomlega sáttir út.

Niðurstaða

Friðgeir sýnir okkur að hann er efnilegt leikskáld. Hann er sterkastur í gríninu en gerir hér tilraun til að skrifa dramatískt verk sem tekst svona næstum því. Ilmur og Hilmar standa sig bæði vel en leikstjórnin er á köflum ómarkviss.