Þjóðargrafreitur sem ekki varð

Fyrir nokkru barst Þingvallanefnd erindi þar sem óskað var eftir leyfi til að taka sýni úr beinaleifum Jónasar Hallgrímssonar, sem hvílir í þjóðargrafreitnum á Þingvöllum, með DNA rannsókn. Eftir að jarðneskar leifar Jónasar voru fluttar til landsins komu upp efasemdir um að þær væru í raun af honum. Þingvallanefnd taldi að ekki væri hægt að heimila slíka rannsókn nema að undangengnum dómsúrskurði.

Málið vakti þó athygli nefndarinnar á stöðu þjóðargrafreitsins sjálfs og varð tilefni umræðu um tilgang hans, sögu og framtíð. Í framhaldi af þeirri umræðu lagði ég til, sem formaður Þingvallanefndar, að skipaður yrði sérstakur starfshópur um framtíð þjóðargrafreitsins. Hlutverk hans verður að fara yfir stöðu grafreitsins í heild, sögulegt hlutverk hans og ástand, auk þess að leggja fram tillögur að framtíðarsýn. Meðal annars verður skoðað hvort núverandi fyrirkomulag þjóni tilgangi sínum og hvernig megi skapa þjóðskáldunum virðulegri, sýnilegri og hlýrri umgjörð.

Þegar þjóðargrafreiturinn var stofnaður árið 1940 var ætlunin að þar yrði helgasti minningarstaður íslensku þjóðarinnar. Þar gæti þjóðin sameinast um að heiðra þá sem lagt hefðu hvað mest af mörkum til ræktunar og varðveislu íslenskrar tungu, menningar, sögu og sjálfstæðisvitundar. Hugmyndin var sú að á sjálfum Þingvöllum, í hjarta íslenskrar sögu, yrði grafreitur þeirra sem þjóðin mæti mest.

Upphaf þessarar hugmyndar má rekja til stjórnmálaskörungsins Jónasar Jónssonar frá Hriflu, sem fyrstur setti hana fram þegar hann var formaður Þingvallanefndar. Jónas sá fyrir sér að grafreiturinn gegndi svipuðu hlutverki og Westminster Abbey í Bretlandi, þar sem mörg helstu stórmenni breskrar sögu hvíla saman á einum stað. Í hans huga áttu Þingvellir ekki aðeins að vera sögustaður heldur lifandi helgistaður þjóðarinnar, staður þar sem saga, menning og sjálfstæðisvitund mættust.

Einar Benediktsson var fyrstur til að vera jarðsettur í þjóðargrafreit Íslendinga árið 1940. Sex árum síðar voru bein þjóðskáldsins Jónasar Hallgrímssonar flutt heim frá Danmörku og lögð þar til hinstu hvílu við mikla athöfn.

Í dag vita þó fæstir þeirra sem heimsækja Þingvelli af tilvist grafreitsins. Sumir kalla hann jafnvel í hálfkæringi „þyrlupallinn“. Það segir meira en mörg orð um hvernig til hefur tekist. Þjóðargrafreitur sem átti að verða æðsti virðingarvottur þjóðarinnar við látnar þjóðhetjur er að mestu fallinn í gleymsku. Fáir heimsækja hann og enn færri staldra þar við.

Ekki hafa heldur skapast neinar hefðir eða opinberar athafnir til að heiðra minningu þeirra sem þar hvíla. Á þjóðhátíðardegi Íslendinga er lagður blómsveigur á leiði Jóns Sigurðssonar, en á degi íslenskrar tungu, þegar þjóðin minnist Jónasar Hallgrímssonar og arfleifðar hans, hafa stjórnvöld aldrei með formlegum hætti lagt blóm á leiði hans. Skáldið sem átti svo ríkan þátt í mótun íslenskrar tungu og þjóðernisvitundar hvílir því að mestu á gleymdum stað.

Ástand þjóðargrafreitsins kallar einnig á umtalsvert viðhald. Veður og tími hafa sett mark sitt á svæðið og hingað til hefur eingöngu verið sinnt einföldu viðhaldi, svo sem grasslætti og minni háttar lagfæringum. Umgjörðin er hvorki reisuleg né aðlaðandi og stenst engan veginn þær væntingar sem gera má til þjóðargrafreits. Þetta eru ekki aðeins leiði tveggja einstaklinga heldur minnisvarði um framlag þeirra til sögu þjóðarinnar, menningar, skáldskapar og sjálfstæðisbaráttu.

Það er von Þingvallanefndar að með vinnu starfshópsins verði hægt að móta skýra framtíðarsýn fyrir þjóðargrafreitinn og færa honum það hlutverk sem honum var upphaflega ætlað. Um leið þarf að tryggja að minningu þeirra þjóðskálda sem þar hvíla verði sýndur sá sómi sem þau eiga skilið. Þjóðargrafreiturinn á Þingvöllum á ekki að vera gleymdur staður við hlið gönguleiðar, heldur lifandi minnisvarði um þá sem mótuðu íslenska þjóð og íslenska tungu.

Höfundur er þingmaður Flokks fólksins og formaður Þingvallanefndar.