Vindorkan – ný fjármálabóla í ríkjum ESB?

Á undanförnum árum hefur Evrópusambandið (ESB) kynnt uppbyggingu vindorkuvera sem eitt mikilvægasta tæki svokallaðrar „grænnar umbreytingar“ Evrópu. ESB hefur sett metnaðarfull markmið um aukið hlutfall endurnýjanlegrar orku og hvatt aðildarríki til hraðari uppbyggingar vindorkuvera með sérstöku regluverki, styrkjum og einfaldara leyfisveitingaferli.

Nú eru þó sífellt fleiri viðvörunarbjöllur farnar að hringja í löndum sem hafa gengið hvað lengst í þessari þróun. Í nýrri grein í sænska viðskiptablaðinu Affärsvärlden bendir prófessorinn Jonas Kristiansen Nøland á að finnski vindorkumarkaðurinn sé orðinn einn sá óhagstæðasti í Evrópu fyrir framleiðendur. Þar hafi markaðsvirði vindorku helmingast frá árinu 2019 og ef uppbyggingin heldur áfram á sama hraða gæti hún orðið nánast verðlaus árið 2035.

Ástæðan er meðal annars svokölluð „kanníbalísering“ á markaðinum. Þegar mikið magn vindorku kemur inn á raforkumarkaðinn á sama tíma lækkar raforkuverð á þeim tímum þegar mest blæs. Því meiri sem uppbyggingin verður, þeim mun minni verður arðsemin fyrir framleiðendurna sjálfa. Þessi þróun hefur þegar leitt til fjárhagsvanda og rekstrartaps í mörgum vindmylluverkefnum á Norðurlöndum.

Í Finnlandi hafa jafnvel lífeyrissjóðir landsins orðið útsettir fyrir þessari áhættu þar sem þeir hafa fjárfest verulega í vindorkuverkefnum sem nú glíma við taprekstur. Samkvæmt umfjöllun sænskra fjölmiðla hafa sum verkefni tapað tugum milljóna evra á aðeins fáum árum.

Hár samfélagskostnaður

Þótt vindorka sé oft kynnt sem „ódýr“ orka er heildarkostnaður samfélagsins gjarnan mun meiri en gefið er til kynna í kynningarefni orkufyrirtækja. Vindorkuver krefjast verulegra fjárfestinga í vegagerð, jarðraski, flutningslínum og styrkingu raforkukerfa. Einnig þarf að byggja upp varafl eða aðra orkugjafa til að tryggja afhendingaröryggi þegar vindur er lítill.

Á Íslandi myndi umfangsmikil uppbygging vindorku kalla á víðtækar framkvæmdir á hálendinu og í dreifðum byggðum landsins. Hundruð tonna af steinsteypu og stáli fara í undirstöður hverrar vindmyllu auk lagningar nýrra vegslóða, vinnuplana og háspennulína sem myndu skerða víðerni og ósnortna náttúru landsins.

Margir gagnrýnendur benda á að Ísland búi nú þegar yfir nægri hreinni og endurnýjanlegri raforku sem framleidd er með vatnsafli og jarðvarma. Því sé óljóst hvers vegna nauðsynlegt sé að ráðstafa stórum svæðum landsins undir iðnvædda vindorkuframleiðslu nema til að mæta sívaxandi kröfum um rafvæðingu og orkuskipti sem að stórum hluta séu knúin áfram af regluverki Evrópusambandsins.

Regluverk ESB ýtir undir vindorku

Evrópusambandið hefur á síðustu árum markvisst einfaldað leyfisveitingar vegna vindorkuvera og sett fram sérstakar aðgerðaáætlanir til að hraða uppbyggingu þeirra. Með nýjustu útgáfu tilskipunarinnar Renewable Energy Directive (RED III) hefur ESB stytt leyfisferli og aukið þrýsting á ríki um að fjölga hratt vindmylluverkefnum.

Auk þess hafa fjölmargir styrkir, lán og fjármögnunarúrræði verið gerð aðgengileg fyrirtækjum sem fjárfesta í vindorku og öðrum „grænum“ verkefnum. Markmiðið er að hraða orkuskiptum og ná loftslagsmarkmiðum sambandsins fyrir árið 2030 sem og kolefnishlutleysi árið 2050.

Gagnrýnendur óttast hins vegar að þessi stefna geti skapað nýja fjármálabólu þar sem pólitísk markmið og styrkjakerfi verði ráðandi umfram raunverulega arðsemi verkefnanna. Reynslan frá Finnlandi og víðar á Norðurlöndum sýnir að þegar uppbyggingin verður of hröð geti arðsemin hrunið á örfáum árum.

Umhverfisáhrif oft vanmetin

Þrátt fyrir að vindorka sé kynnt sem umhverfisvæn hefur fjöldi rannsókna bent til þess að stór vindorkuver geti haft veruleg áhrif á fuglalíf, vistkerfi og landslag. Vindmyllur og tengdar framkvæmdir valda einnig verulegu raski á framkvæmdatíma vegna vegagerðar, sprenginga og uppbyggingar flutningsmannvirkja.

Á Íslandi, þar sem ósnortin náttúra og víðerni teljast meðal helstu sérkenna landsins, gætu slíkar framkvæmdir haft varanleg áhrif á ferðamennsku, útivist, ásýnd landsins og almenna líðan og heilbrigði íbúanna.

Þróunin í Finnlandi er því mörgum víti til varnaðar um mögulegar afleiðingar slíkrar stefnu. Það sem hófst sem tákn „grænnar framtíðar“ gæti reynst fjárhagslega ósjálfbært kerfi sem skilur eftir sig bæði skuldir og raskað landslag.

Höfundur er læknir og fullveldissinni.

Heimildir: 

https://www.affarsvarlden.se/kronika/noland-finsk-vindkraft-kan-bli-vardelos-inom-tio-ar?utm_source=chatgpt.com

https://energy.ec.europa.eu/topics/renewable-energy/eu-wind-energy_en

https://www.dagensnaringsliv.se/20260319/288568/vindkraften-vacker-oro-i-finland-pensionspengar-i-fara