Blásið á bull V-listans og Mið­flokksins

Í aðdraganda kosninga glæðist jafnan umræðan um þjóðmálin. Frambjóðendur láta að sér kveða, árétta afstöðu sína á hinum ýmsu málum á fjölbreyttum vettvangi fjöl- og samfélagsmiðla og freista þess að kjósendur hrífist með. Vera má að sumir freistist til þess að færa eilítið í stílinn í því skyni að ná sér í atkvæði. Vonandi standast þó flestir þessa freistingu og byggja málflutning sinn á traustum málefnalegum grunni.

Við sem vinnum að þróun vindorkugarðsins að Hnotasteini í Núpasveit á Norðausturlandi fylgjumst vel með umræðum um orkumál og höfum tekið eftir því að í Norðurþingi virðast einhverjir frambjóðendur hafa fallið í freistni ósannsögli. Þetta eru okkur talsverð vonbrigði, einkum í ljósi þess að við höfum nýverið haldið vel sótta og líflega upplýsingafundi á Kópaskeri og Raufarhöfn, sem eru þeir þéttbýlisstaðir sem næstir eru fyrirhuguðum vindorkugarði.

Þann 6. maí sl. birtist grein eftir frambjóðanda V-lista velferðar í Norðurþingi á Vísi um fyrirhugaðan vindorkugarð að Hnotasteini.Auk þess hafa Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Ingibjörg Davíðsdóttir, þingmenn Miðflokksins, borið á borð ósannindi um vindorku úr ræðustól Alþingis. Greinin og þingræðurnar eru uppfullar af meinlegum rangfærslum sem ekki geta staðið óátaldar.

Fjöldi vindmylla er að hámarki 30, ekki 40

Fram kemur í greininni að til standi að reisa allt að 40 vindmyllur að Hnotasteini. Þetta er rangt. Eins og kom ítrekað fram á umræddum fundi sem greinarhöfundur sat og stendur á vefsíðu verkefnisins, er miðað við allt að 30 vindmyllur í allt að 200 m hæð og allt að 7.2 MW stærð í umhverfismatsskýrslu sem er nú í rýni hjá Skipulagsstofnun.

Síðustu og stærstu ósnortnu víðerni Evrópu eru ekki að finna á framkvæmdarsvæðinu

Því er haldið fram í greininni að fyrirhugaðar vindmyllur eigi að rísa á einu af síðustu og stærstu ósnortnu víðernum Evrópu. Hvernig sem litið er á þessa staðhæfingu er hún röng. Óbyggð víðerni eru ekki skilgreind í lögum og engin opinber kortlagning liggur til grundvallar hugtakinu. Sú kortlagning sem helst hefur verið stuðst við undanfarið er kortlagning Wildland Research Institute (WRI), sem sjá má á myndunum tveimur að neðan.

Kort af kortlagningu WRI á víðernum Íslands. Prósentutölurnar vísa í hlutfall hvers fláka af heildarflatarmáli Íslands. Lituðu svæðin þekja 89% alls lands. Að jaðarsvæðum víðerna undanskildum nemur þetta hlutfall 65%.

Óbyggð víðerni skv. kortlagningu WRI og fyrirhugaður vindorkugarður.

Eins og sjá má er Hnotasteinn ekki á stóru kjarnasvæði víðerna. Þó einhver sýnileiki af vindorkugarðinum verði á svæðum sem flokkast til kjarnasvæða samkvæmt þessari kortlagningu, er þar hvorki um að ræða stærstu né síðustu víðernasvæði á Íslandi, hvað þá í allri Evrópu. Í þessu samhengi má t.d. benda á fjölmörg skosk og norsk víðernasvæði.

Framkvæmdaraðili tryggir að fjarlægja vindmyllur, undirstöður og vegi

Greinarhöfundur fullyrðir að til að reisa vindorkuver þurfi „að leggja vegi, raska landi, steypa risavaxnar undirstöður úr stáli og steypu sem standa eftir um ókomna tíð“. Eins og kom skýrt fram á íbúafundinum sem og á vefsíðu verkefnisins, verða vindmyllurnar teknar niður á kostnað eiganda virkjunarinnar að líftíma þeirra loknum. Framkvæmdaraðili mun einnig tryggja að fjarlægja vegi og undirstöður, nema að ósk sé um annað.

Vindorka spornar við loftlagsbreytingum

Sagt er villandi í greininni að kynna vindorku sem græna lausn, vegna þess að mannvirkin sem áformuð eru séu hvorki lítil né saklaus. Hugtakið græn orka, eða nánar hvort orka telst vera umhverfislega sjálfbær, er skilgreint samkvæmt afar ströngum kröfum flokkunarreglugerðar ESB, sem hefur verið innleidd á Íslandi og er ætlað að koma í veg fyrir grænþvott. Hugtakið vísar ekki til stærðar mannvirkja, eins og greinarhöfundur lætur liggja að, heldur tekur það mið af tæknilegum viðmiðum sem byggja á vísindalegum grunni. Má í því ljósi nefna að vindorka telst í reglugerðinni fortakslaust veita mótvægi við loftlagsbreytingum en mun strangari skilyrði eru sett vatnsafli og jarðvarma, þar sem slíkar virkjanir leiða beint af sér losun gróðurhúsalofttegunda á rekstrartíma vegna niðurbrots lífræns efnis í vatnsafli og beinnar losunar koltvísýrings í jarðvarma (sjá lífsferilsgreiningar hér: heimild 1, heimild 2, heimild 3), andstætt vindorkuvirkjunum (sjá heimild).

Sigmundur Davíð hélt því ranglega fram á 88. þingfundi yfirstandandi þings, að umhverfisáhrif af völdum vindmylla væru mun meiri heldur en af vatnsafli. Samanburður á vistkerfisáhrifum vind- og vatnsafls í Noregi unninn af norska vísinda og tækniháskólanum NTNU leiddi í ljós að vindorka hefur vægari vistkerfisáhrif á hverja framleidda orkueiningu en vatnsafl. Sigmundur og samflokkskona hans, Ingibjörg Davíðsdóttir, héldu því einnig fram í þingræðum sínum, að vindmylluspaðar væru úr óendurvinnanlegum gerviefnum. Þetta er rangt. Qair Ísland ehf. hefur tekið niður og látið endurnýta níu vindmylluspaða, sem voru notaðir í stað annarra hráefna og jarðefnaeldsneytis í sementsframleiðslu. Sigmundur kvað einnig verulegan vafa leika á hvort vindmyllur spornuðu gegn losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta gengur í berhögg við niðurstöðu Milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar (IPCC) sem skipuð er hundruðum vísindamanna um allan heim. Nefndin hefur sérstaklega nefnt vindorku sem eina af helstu aðgerðum gegn loftlagsbreytingum.

Ekkert bendir til þess að græn orkuframleiðsla grafi undan ferðaþjónustu

Því er haldið fram í greininni að vindorkugarður að Hnotasteini myndi grafa undan ferðaþjónustu, en sú staðhæfing er engum rökum studd. Samkvæmt samantekt Wind Europe er Þýskaland það land í Evrópu sem hefur mest uppsett afl í vindorku. Holland hefur mest uppsett afl m.v. flatarmál og Danmörk er það Evrópuland sem hefur hæst hlutfall vindorku af heildarorkuframleiðslu. Hvað varðar ferðaþjónustu bera Íslendingar sig oft við Noreg en um 11% af heildarraforkuframleiðslu þeirra kemur frá vindorku. Í öllum þessum löndum hefur fjölgun ferðamanna verið umfram meðalfjölgun ferðamanna í Evrópu skv. talnaefni Alþjóðabankans.

Melrakkaslétta er ekki á B-hluta náttúruminjaskrár

Í greininni er fullyrt að Melrakkaslétta sé eitt mikilvægasta fuglasvæði landsins og að nyrsti hluti hennar hafi verið settur á B-hluta náttúruminjaskrár. Þetta er rangt. B-hluti náttúruminjaskrár er skilgreindur sem svo í lögum um náttúruvernd:

„B-hluti: Framkvæmdaáætlun til næstu fimm ára, þ.e. skrá yfir þær náttúruminjar sem Alþingi hefur ákveðið að setja í forgang um friðlýsingu eða friðun á næstu fimm árum.“

Alþingi hefur samþykkt sex svæði á famkvæmdaáætlun með þingsályktun þess efnis. Melrakkaslétta er ekki þeirra á meðal.

Óheimilt er með lögum að taka opinbera aðila fram yfir einkaaðila

Norðurþingi er í greininni legið á hálsi fyrir að kynna og undirbúa áform um að heimila einkaaðilum að reisa virkjun. Framganga sveitarfélagsins er sögð veikja lýðræðislega ákvarðanatöku og fela í sér skort á stefnu. Þó að það sé ekki hlutverk þróunaraðila að verja sérstaklega framgöngu sveitarfélagsins er varla hægt að láta þennan málflutning frambjóðandans standa óleiðréttan.

Í fyrsta lagi er sveitarfélögum, líkt og öðrum opinberum aðilum, óheimilt að gera upp á milli einkaaðila og opinberra aðila. Mismunun aðila á grundvelli eignarhalds í málsmeðferð Alþingis varð t.a.m. til þess að Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) hefur sent stjórnvöldum sérstök erindi þar um. Í svarbréfi stjórnvalda til ESA er staðfest, að ákvarðanir um afdrif virkjunarkosta megi ekki ráðast á grundvelli eignarhalds þeirra.

Í öðru lagi er sveitarstjórn Norðurþings kosin í lýðræðislegum kosningum og tillaga um að sveitarstjórnin óskaði eftir endurskoðun á virkjunarkostinum Hnotasteini var samþykkt af meirihluta fulltrúa á 160. fundi sveitarstjórnar. Hér er því um að ræða fullkomlega lýðræðislega og gagnsæja stjórnsýslu.

Í þriðja lagi felur ályktunin ekki í sér stefnuleysi, heldur felur hún þvert á móti í sér skýra stefnu í þágu aukinnar orkuvinnslu og atvinnuuppbyggingar sem er í samræmi við stefnu stjórnvalda.

Margafsönnuð mýta Miðflokksins

Ingibjörg hélt því fram á ofangreindum þingfundi að örplastmengun frá vindmyllum væri slík, að þær ættu ekki heima í nánd við matvælaframleiðslusvæði. Vindmyllur losa hins vegar ekki frá sér örplast í teljandi magni. Bent er á úrskurð þess efnis frá kærunefnd umhverfismála í Danmörku, sem byggir úrskurð sinn á skýrslu danska tækniháskólans DTU um örplast. Í þessu samhengi er rétt að geta þess, að losun örplasts frá vindmyllum kemst ekki einu sinni á blað í upptalningu á helstu uppsprettum þess (sjá t.d. fyrrnefndri skýrslu frá DTU), heldur eru hjólbarðar bíla og vegmerkingar langstærstu uppspretturnar. Þetta á einnig við á hafsvæðum umverfis Ísland, samkvæmt rannsókn sem unnin var af Náttúrustofu Norðurlands Vestra fyrir Umhverfisráðuneytið árið 2019. Ef þingkonan hefur raunverulegar áhyggjur af örplastmengun í nánd við matvælaframleiðslu er henni eflaust ljós sú staðreynd, að stór hluti matvælaframleiðslu á Íslandi er nú þegar við helstu uppsprettu örplasts, sem eru þjóðvegirnir. Mikið af ræktarlandi er nærri þjóðvegum sem og mörg af stærstu matvinnslufyrirtækjum landsins sem sum er að finna við einn fjölfarnasta kafla Þjóðvegar 1. Einnig er einn tíðasti gestur íslenskra vega sauðfé svo fátt eitt sé talið. Ummæli þingkonunnar um meinta ógn sem matvælaframleiðslu stafi af örplasti úr vindmyllum eru ekki bara röng, heldur afvegaleiða þau umræðu um örplast í matvælum, raunverulegt vandamál sem verðskuldar málefnanlega umræðu.

Upplýsingaóreiða helst í hendur við sundrung samfélaga

Það veldur vonbrigðum að lesa þá upplýsingaóreiðu sem greinarhöfundur ber á borð, ekki síst í ljósi þess að hann er í framboði til sveitastjórnar, sat upplýsingafund um verkefnið og hefur alla burði til að leita sér réttra upplýsinga. Undir lok greinarinnar býsnast höfundur yfir því að „verkefni af þessu tagi geta klofið lítil samfélög og skapað langvarandi ágreining“. Eðlilegt er að fólk sem býr í nánd við fyrirhugaðar virkjanir hafi á þeim misjafnar skoðanir og það er á ábyrgð framkvæmdaraðila og stjórnvalda að hafa samráð og taka tillit til þeirra sjónarmiða sem fram koma. Rannsóknir staðfesta hins vegar að upplýsingaóreiða helst í hendur við sundrung og klofning (öðru nafni skautun) og hefur neikvæð áhrif á upplýsta og lýðræðislega umræðu. Í því ljósi og í samhengi ummæla í greininni um vandaða og lýðræðislega stjórnsýslu, er greinarhöfundi bent á að líta sér nær.

Orkumálin skipta gríðarlegu máli

Raforkuöryggi er forsenda byggðar- og atvinnuþróunar og hefur verið ábótavant á norðausturlandi um áratugaskeið. Orkuskiptin fela ekki bara í sér viðbragð okkar við alvarlegustu ógn sem steðjar nú að mannkyninu heldur er um að ræða stórkostlega aðkallandi þjóðaröryggismál. Framvinda orkuskipta mun ráða því hvort og hvenær Ísland verður sjálfbært um sína eigin orku og þar með í vari fyrir þeim gríðarlega skaða sem sveiflur í olíuverði geta og hafa þegar valdið landsmönnum. Eðlilegt er að fram komi mismunandi sjónarmið um hvernig raforkuþörfinni skuli annað. Hins vegar er í hæsta máta óeðlilegt og mikið áhyggjuefni, að kjörnir fulltrúar og frambjóðendur til opinberra embætta beri á borð jafn svæsin ósannindi og upplýsingaóreiðu og raun ber vitni. Okkar von er, að umræða um vindorku, líkt og um orkumál almennt, sé vönduð, málefnaleg og heiðarleg.

Höfundur er framkvæmdastjóri Qair Ísland ehf.