Áfram­haldandi og mark­viss vinna í þágu barna í Hvera­gerði

Undanfarin ár hefur mikilvæg þróun átt sér stað í þjónustu við börn og fjölskyldur á Íslandi. Með lögum um samþætta þjónustu í þágu farsældar barna, sem tóku gildi árið 2022, var lagður grunnur að heildstæðri nálgun þar sem snemmtækur stuðningur og þverfaglegt samstarf er í forgrunni. Farsældarlögin, eins og þau eru nefnd í daglegu tali, eru mikilvægur hluti af stefnu og áherslum hvers sveitarfélags þegar rætt er um menntun.

Rannsókn á stöðu og innleiðingu farsældarlaganna á landsvísu sýnir að á fyrstu árunum hefur myndast mikilvægur grunnur að auknu samtali og samvinnu milli þeirra ólíku aðila sem koma að þjónustu við börn og fjölskyldur. Sérstaklega hefur tekist vel til að samræma áherslur á milli skóla- og félagsþjónustu. Á sama tíma er ljóst að árangur jafn viðamikillar stefnu og farsældarlögin byggja á krefst tíma, rýmis og markvissrar vinnu við að þróa sameiginlegan skilning og styrkja samstarf enn frekar (Ragný Þóra Guðjohnsen og Eva Harðardóttir, 2025).

Í Hveragerði endurspeglast þessi þróun skýrt. Nýleg úttekt á stoð- og stuðningsþjónustu í leikskólum, grunnskóla, frístundastarfi og fræðslu- og velferðarsviði sýnir að sveitarfélagið býr yfir sterkum faglegum innviðum, sérlega ríkum mannauði og skýrum vilja til að styðja á heildstæðan hátt við börn og fjölskyldur. Sérstaklega er bent á að aukið samstarf og samvinna ólíkra þjónustuaðila á sviði menntunar, velferðar, íþrótta og tómstunda hafi leitt til jákvæðra breytinga.

Þá bendir úttektin einnig á að mikilvæg þróun hafi átt sér stað innan menntastofnanna í bænum með tilvísun í dæmi á borð við snemmtækan stuðning á leikskólastiginu, lausnamiðað starf í grunnskólanum og faglega öflugt frístundastarf. Þessir og aðrir styrkleikar sem úttektin varpar ljósi á eru mikilvæg leiðarljós í áframhaldandi innleiðingu farsældar og uppbyggingu menntamála í Hveragerði.

Á sama tíma gefur úttektin til kynna tækifæri til áframhaldandi þróunar. Líkt og í öðrum sveitarfélögum á landinu er bent á mikilvægi þess að samræma verkferla, efla teymisvinnu og styrkja fyrsta stigs þjónustu með snemmtækum inngripum. Þannig er úttektin ekki eingöngu skýrsla sem segir til um stöðu mála heldur mikilvægt stefnuplagg sem nauðsynlegt er að líta til þegar kemur að forgangsröðun og innleiðingu verkefna á vettvangi menntunar.

Velferð barna og menntun byggir á samvinnu

Farsældarlögin byggja meðal annars á Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, þar sem í 12. grein er kveðið á um rétt barna til að tjá skoðanir sínar í málum sem þau varða og að tekið sé tillit til þeirra í samræmi við aldur og þroska. Þetta er ekki aðeins spurning um að hlusta – heldur að skapa raunveruleg tækifæri til áhrifa.

Í því samhengi er gagnlegt að horfa til svokallaðs Lundy-líkans (Lundy, 2007, 2018), sem hefur verið nýtt víða í stefnumótun á vettvangi sveitarfélaga með börnum og ungmennum. Þar er lögð áhersla á fjóra þætti: að börn hafi rými til að tjá sig, hafi rödd, að fullorðnir hlusti og – ekki síst – að sjónarmið barna hafi áhrif.

Í Hveragerði eru þegar til staðar vettvangar og verkefni sem styðja við slíka þátttöku, sem dæmi má nefna nemendaráð og nemendaþing í skólum sem og nýstofnað ungmennaráð. Næstu skref felast í því að efla þessa vettvanga enn frekar og tryggja að þátttaka barna og ungmenna verði bæði markviss og merkingarbær.

Þátttaka foreldra er jafnframt lykilatriði. Farsæld barna verður til í samspili heimilis og skóla, þar sem traust og opið samtal eru í fyrirrúmi. Með því að skapa skýrari farvegi fyrir aðkomu foreldra að þróun þjónustu og skólastarfs styrkjum við þann grunn enn frekar.

Að lokum viljum við undirstrika að ný menntastefna, ein og sér, tryggir ekki bættan veruleika barna. Velferð barna byggir fyrst og fremst á daglegu starfi, á samtali um forgangsröðun, skýrum verkferlum og samvinnu þeirra sem að málum koma. Hún birtist í því viðhorfi að ekkert barn sé skilið eftir og að hvert barn fái verkefni og stuðning við hæfi. Það er þetta viðmót sem við þurfum að rækta og efla á hverjum degi og til framtíðar.

Í grunninn snúast menntamál hvers samfélags um sameiginlega ábyrgð. Ef við viljum tryggja að rödd barna og foreldra fái raunverulegt vægi þurfum við að byggja áfram á samvinnu, trausti og sameiginlegum skilningi.

Gerum þetta saman.

Eva Harðardóttir, varaformaður skólanefndar Hveragerðisbæjar og lektor á Menntavísindasviði HÍ og

Sandra Sigurðardóttir, formaður fræðslu- og skólanefndar Hveragerðisbæjar og fulltrúi Allsherjar og menntamálnefndar Alþingis

Heimildir

Lundy, L. (2007). ‘Voice’ is not enough: Conceptualising Article 12 of the United Nations Convention on the Rights of the Child. British Educational Research Journal, 33(6), 927–942. https://doi.org/10.1080/01411920701657033

Lundy, L. (2018). In defence of tokenism? Implementing children’s right to participate in collective decision-making. Childhood, 25(3), 340–354. https://doi.org/10.1177/0907568218777292

Ragný Þóra Guðjohnsen og Eva Harðardóttir. (2025). Innleiðing farsældarlaga: Samstarf ríkis og sveitarfélaga um þjónustu fyrir börn og fjölskyldur. Stjórnmál og stjórnsýsla, 21(2), 175-200.

https://doi.org/10.13177/irpa.a.2025.21.2.5