Tæki­færi og á­skoranir í samninga­við­ræðum við ESB

Undirrituð hefur verið beðin um að svara því hvaða tækifæri og áskoranir fælust í því að hefja samningaviðræður um aðild að Evrópusambandinu (ESB) á ný á ráðstefnunni Alþjóðasamvinna á krossgötum: Hvert stefnir Ísland? í Norræna húsinu 14. apríl nk.

Samningaviðræður um aðild að ESB fælu fyrst og fremst í sér tækifæri til að útkljá ESB spurninguna til lengri tíma litið með því að gefa íslensku þjóðinni kost á að meta og taka afstöðu til fullkláraðs aðildarsamnings, í stað þess að halda áfram að rífast um hvað okkur myndi bjóðast og hvað ekki. Viðræður gætu svarað því hvort hægt sé að komast að samkomulagi sem félli bæði okkur Íslendingum og aðildarríkjum ESB að geði.

Sú ólga sem nú ríkir á alþjóðasviðinu rennir einnig stoðum undir fýsileika aðildarviðræðna á þessum tímapunkti. Þegar þrengir að og óvissa er mikil er mikilvægt fyrir ríki að þekkja vel þá möguleika sem þeim standa til boða. Óháð mögulegri aðild gætu aðildarviðræðurnar sjálfar einnig skapað tækifæri til sterkari tengsla við Evrópusambandið, okkar nánasta samstarfsaðila á alþjóðasviðinu, ásamt því að veita íslenskum stjórnvöldum aukið aðgengi að leiðtogum Evrópuríkja og embættismönnum sambandsins, og auka þannig skilning innan sambandsins á stöðu Íslands í hinu alþjóðlega samhengi. Það eitt og sér gæti haft töluvert gildi.

Stærsta áskorunin í mögulegum aðildarviðræðum yrði óneitanlega að ná fram þeim samningsmarkmiðum sem ríkisstjórnin hyggst miða við, byggð á markmiðum í fyrri aðildarviðræðum Íslands og ESB árin 2010-2013. Þar verður á brattann að sækja þar sem almennt er gert ráð fyrir að umsóknarríki aðlagi sig með öllu að regluverki og stefnu ESB. Mörg þeirra hafa þó geta samið um ákveðnar sérlausnir í gegnum tíðina.

Einnig er ennþá óljóst nákvæmlega hvert þær stórtæku breytingar sem eiga sér nú stað í alþjóðakerfinu leiða og hvað þær munu þýða fyrir Ísland. Það getur verið óráðlegt að taka stóra ákvörðun, eins og að gerast aðilar að ESB, mitt í storminum ef sú ákvörðun byggir fyrst og fremst á þessari nýjustu þróun heimsmálanna sem ennþá er á mikilli hreyfingu. Því tengt gætu viðbrögð bandarískra stjórnvalda við aðildarumsókn Íslands orðið áskorun fyrir íslensk stjórnvöld, eitthvað sem hefði verið algjörlega óhugsandi fyrir innan við tveimur árum síðan. Annar nýr veruleiki yrði sú áskorun að takast á við þá raunverulegu ógn sem ólögmæt afskipti og upplýsingaóreiða erlendis frá á meðan á aðildarviðræðum stæði væri.

Allra stærsta áskorunin, sem jafnframt er mikið tækifæri fyrir íslenskt samfélag, er að tryggja að umræðan á meðan á aðildarviðræðum stæði yrði á uppbyggilegum og málefnalegum nótum. Við verðum að geta útkljáð stór og flókin mál sem geta haft rík áhrif á framtíð Íslands án þess að það setji allt í bál og brand fólks á milli. Óháð því hvaða skoðun hver og einn hefur á mögulegri aðild Íslands að ESB er málefnaleg umræða um Evrópumál, sem og önnur alþjóðamál, gagnleg fyrir okkur sem lýðræðissamfélag. Mjög margt af því sem gerist fyrir utan landsteinana hefur áhrif á okkur hér heima, og það er mikilvægt að við þekkjum sem flesta fleti þessara áhrifaþátta.

Hvert og eitt okkar ber ábyrgð þegar kemur að því að tryggja að umræðan um ESB skapi ekki stóraukna spennu meðal þjóðarinnar og hafi neikvæðar afleiðingar á samfélagsheildina. Við höfum orðið vitni af afleiðingum slíkrar óeiningar í nágrannaríkjum okkar á síðustu misserum og víst að flest okkar vilji forðast með öllu að slík þróun verði í íslensku samfélagi. Þar höfum við öll hlutverki að gegna.

Góða umræðu!

Höfundur er alþjóðastjórnmálafræðingur.