Niður­læging Ís­lensku Hamingjuþjóðarinnar

Það er ekki lengur hægt að líta á stöðuna í íslensku samfélagi sem röð óheppilegra mistaka. Þegar sama niðurstaðan birtist aftur og aftur – að almenningur situr uppi með kostnaðinn á meðan fáir hagnast – þá er valdamynstrið sjálft vandamálið.

Auðlindirnar – afhentar og arðurinn tekinn

Fiskveiðiauðlindin var í reynd afhent án endurgjalds og síðar gerð að framseljanlegri eign. Sameiginleg auðlind varð að svakalegri tekjulind fyrir fáa.

Almenningur sat eftir - tekjur auðlinda renna takmarkað í sameiginlegan sjóð til að standa undir rekstri samfélagsins - samt vilja auðmenn til dæmis fá fría velferðarþjónustu á kostnað almennings - í viðbót við auðlindirnar?

Fákeppni og samþjöppun valds

Í litlu samfélagi með takmarkaða samkeppni hefur verslun og þjónusta safnast á fáar hendur. Fjársterkir aðilar – oft þeir sömu og hafa hagnast á auðlindum og tengslamarkaði – hafa náð sterkri stöðu, með pólitíkina annars vegar og fjármálakerfið hins vegar sér við hlið. Þetta skapar kerfi þar sem samkeppni veikist, verð hækkar og valdið safnast saman. Verðbólga og stýrivextir hækka. Og aftur: almenningur borgar.

Skortur og gjaldtaka

Bílastæðum hefur verið fækkað og gjaldtaka aukist. Þegar framboð er skert án lausna, myndast skortur – og skortur er tekjulind fyrir fáa. Almenningur borgar.

Húsnæði – höft í stað uppbyggingar

Íbúðaskorti er svarað með því að þrengja að útleigureglum í stað uppbyggingar. Frelsi er skert, en framboð eykst ekki. Vandinn festist – og verður dýrari - almenningur tekur afleiðingunum.

Umferðin – tafir sem daglegt ástand

Í stað þess að bæta umferðarflæði er þrengt að götum. Á meðan eru sett af stað verkefni sem taka áratugi. Fólk tapar tíma og lífsgæðum – daglega - í stað raunverulegra lausna strax.

Heilbrigðiskerfið – bið í stað þjónustu

Nýi Landspítalinn hefur dregist árum saman. Á meðan bíður veikt fólk klukkustundum og jafnvel sólarhringum á bráðadeild. Þetta er kerfisvandi sem bitnar á þeim veikustu og almenningur borgar allt sukkið.

Byggingaleka- og myglumartröð – reikningurinn sendur til fólksins

Opinberar byggingar hafa ítrekað farið úr böndunum: mygla, leki og milljarða-aukakostnaður við viðgerðir. Þetta er ekki undantekning. Þetta er viðvarandi leka- og myglumynstur sem leggst með þunga á skattgreiðendur.

Þjóðin samþykkti – kerfið hunsaði

Þjóðin samþykkti nýja stjórnarskrá í þjóðaratkvæðagreiðslu. Viljinn var skýr: styrkja réttindi almennings og auka aðhald. En ekkert gerðist. Fólkið má ekki fá aukin réttindi - bara þegja og borga allan skandala elítunnar - aftur og aftur.

Mynstrið hvernig valda-elítan níðist á almenningi

Myndin er einföld:

1. Sameiginleg gæði færð til fárra svo sem fiskveiðiauðlindin
2. Markaðir safnast á fáar hendur svo sem matvöruverslunin og skipaútgerð
3. Skortur látinn viðgangast svo hægt sé að deila verkefnum með fáum
4. Áhætta færð yfir á almenning - gróðinn á elítuna - svo sem í Nýja Landspítalanum
5. Vilji þjóðarinnar hundsaður í Stjórnarskrármálinu

Á sama tíma virðist eitt lögmál gilda:

Gróðinn er einkavæddur – tapið er félagsvætt. Þjóðin borgar og elítan græðir.

Að lokum

Þetta er ekki lengur spurning um einstök mál. Þetta er spurning um kerfi sem virðist yfirleitt vinna með fáum en gegn mörgum. Afleiðingarnar eru viðvarandi verðbólga og háir stýrivextir - sem virka illa þegar eyðslan er óstjórnleg hjá þeim sem eiga nær alla peningana. Og þeir fátæku verða fátækari og þeir ríku verða ríkari - þegar upp er staðið. Ef ekkert breytist mun þetta ástand halda áfram að grafa undan lífskjörum og trausti.

Og þá er spurningin sem stendur eftir: Hversu lengi ætlar almenningur að borga reikninginn - þegjandi og hljóðalaust?

Það er ekki víst að þetta ástand gangi endalaust og skellur elítunnar gæti orðið svakalegur - eins og gerst hefur í samfélögum þar sem elítan kann sér ekkert hóf.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag.