Rót stjórn­lausa bruðlsins hjá ríki og borg

Í gær birti ég grein á Vísi þar sem ég rakti hvernig Reykjavíkurborg dælir almannafé til erlendra tæknirisa í gegnum stjórnlaust bruðl í upplýsingatækni. Þessi stafræna ánauð takmarkast því miður ekki við borgina, heldur er hún hluti af mun stærra, kerfislægu vandamáli. Í nýrri hraðúttekt Ríkisendurskoðunar um innkaup ríkisaðila á upplýsingatækni er niðurstaðan nákvæmlega sami áfellisdómur yfir áratuga stefnuleysi. Árleg útgjöld ríkisins í þennan málaflokk eru metin á bilinu 12 til 15 milljarðar króna. Samkvæmt skýrslu KPMG, sem Samband íslenskra sveitarfélaga lét vinna, eru heildarútgjöld opinbera geirans í upplýsingatækni að minnsta kosti 42,6 milljarðar króna á ári, en sú tala er beinlínis kölluð varfærin áætlun vegna þess að enginn samræmdur bókhaldsstaðall er til. Þar ráða þrír birgjar nánast lögum og lofum og eitt einkafyrirtæki, Advania, heldur utan um 60% af öllum sérsmíðuðum hugbúnaði ríkisstofnana. Hvort sem litið er til ríkis eða borgar er staðan sú sama: engin samhæfing, engin yfirsýn og engin ábyrgð.

Ríkisendurskoðun orðar ástandið hjá ríkinu skýrt: „Stefna, stjórnun og rekstur upplýsingatæknimála ríkisaðila hefur verið dreifstýrð og ábyrgð legið hjá einstökum stofnunum. Samhæfing hefur þar verið lítil sem engin.“

Þetta er ekki tilviljun. Þetta er bein afleiðing af pólitískri hugmyndafræði sem hefur ráðið ríkjum á Íslandi í þrjá áratugi.

Nýskipan í ríkisrekstri

Árið 1993 gaf fjármálaráðuneytið út skýrslu með heitinu „Umbætur og nýskipan í ríkisrekstri“ undir forystu Friðriks Sophussonar, fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins. Hugmyndafræðin var einföld og fengin beint úr Thatcher-stefnunni og nýfrjálshyggjunni: Ríkið ætti að draga úr umsvifum sínum, dreifa ábyrgð til einstakra stofnana og selja opinber fyrirtæki til einkaaðila. Markaðurinn átti að leysa vandamálin, samkeppnin átti að tryggja hagkvæmni og opinber starfsemi átti að líkjast einkageiranum eins mikið og hægt væri.

Þetta var kenningin. Afleiðingarnar urðu allt aðrar.

Skýrsluvélar ríkisins seldar á undirverði

Eitt af fyrirtækjunum sem Friðrik Sophusson einkavætti var Skýrr, sem áður hét Skýrsluvélar ríkisins og Reykjavíkurbæjar. Fyrirtækið var stofnað árið 1952 sem sameiginleg tölvuþjónusta ríkis og borgar. Þetta var miðstýrð opinber þjónusta sem sinnti gagnaskráningu, skattamálum og upplýsingakerfum fyrir allan opinbera geirann. Öll yfirstjórnin var á einum stað og ábyrgðin skýr.

Árið 1996 var rekstrarformi Skýrr breytt í hlutafélag og árið 1997 seldi ríkið 56% af fyrirtækinu fyrir 162 milljónir króna (577 milljónir á verðlagi 2025), sem var aðeins helmingur af raunvirði samkvæmt útboðsmati Kaupþings. Árið 1999 var síðasti hlutinn, 44%, seldur fyrir 282 milljónir (970 milljónir á verðlagi 2025). Verðið var hlægilegt. Í einkavæðingargögnum segir orðrétt: „Hvorki þekking né stórviðskipti við ríkið metin sem skyldi, né yfirburðastærð á markaði eða framtíðarmöguleikar hugbúnaðargeirans. Tíföldun á virði á stuttum tíma.“

Samtals seldi ríkið Skýrr fyrir 444 milljónir króna (tæplega 1,5 milljarða á verðlagi 2025). Ríkið seldi almannaeignina á gjafaverði og gaf hundruð milljóna af verðmæti hennar til einkaaðila.

Og hvert fór Skýrr? Árið 2012 rann fyrirtækið inn í Advania, sem nú er alþjóðlegt tæknifyrirtæki. Þetta er sama Advania og hefur í dag 60% af öllum sérsmíðuðum hugbúnaði ríkisstofnana. Opinbera tölvuþjónustan var seld á undirverði, henni var breytt í einkafyrirtæki og hún hefur nú einokun á þeirri þjónustu sem ríkið veitti sér áður sjálft.

Sömu leið og veiturnar

Þetta er nákvæmlega sama hugmyndafræðin og liggur að baki niðurbroti opinberrar þjónustu á öllum sviðum. Líkt og veitur, lagnir og rafkerfi eru tölvuinnviðir í eðli sínu sameiginlegur grunnur sem þjónar öllum samfélagsþegnum. Það er engin raunveruleg samkeppni í neðanjarðar lagnakerfum og það er heldur engin raunveruleg samkeppni í miðlægum upplýsingakerfum ríkisstofnana. Þegar 160 ríkisstofnanir reka hver sitt upplýsingakerfi og semja hver fyrir sig við sömu fáu fyrirtækin er útkoman einungis þessi: hátt verð, engin yfirsýn og algjör birgjalæsing (e. vendor lock-in).

Ríkisendurskoðun staðfestir þetta. Hjá þeim 28 stofnunum sem voru kannaðar reyndust vera 280 upplýsingakerfi í notkun, þar af 128 sérsmíðuð. Skatturinn einn var með 18 slík kerfi. Enginn heildstæður gagnagrunnur var til um þessi kerfi, enginn kostnaðarsamanburður og engin greining fór fram á því hvort kerfi stofnana sköruðust eða gætu nýst margvíslega.

Hjá sveitarfélögunum 64 er staðan enn dekkri. Hvert og eitt þeirra rekur sín eigin tölvukerfi, kaupir sín eigin hugbúnaðarleyfi og semur sjálfstætt við sömu fáu birgjana sem ráða markaðnum. Þegar reynt var að gera sameiginlegan Microsoft-samning fyrir sveitarfélögin árin 2022 til 2023 var Microsoft einfaldlega ekki tilbúið til að semja vegna þess að umfangið þótti of lítið. Tæknirisinn vísaði heilum sveitarstjórnarstigum á dyr.

Miðstýring er nauðsynleg

Þegar Skýrsluvélar ríkisins voru stofnaðar árið 1952 var grundvallarskilningurinn skýr. Tölvumál eru innviðir, rétt eins og hafnir, vegir og vatnsveitur. Þau eiga að vera á sameiginlegum grunni í almannaeigu, en ekki í höndum einkaaðila sem hagnast á sundrung og vanþekkingu kaupenda.

Hugmyndafræðin á bak við Nýskipan í ríkisrekstri sneri þessu hins vegar á haus. Ríkisstofnanir fengu „sjálfstæði“ til að velja sína eigin birgja, sem þýddi í raun ekkert annað en að þær misstu alla sína samningsstöðu. Fyrirtæki á borð við Advania, Origo og Prógramm urðu svo öflug í skjóli þessara dreifstýrðu opinberu innkaupa að samkeppnin varð merkingarlaus.

Ríkisendurskoðun bendir á að Microsoft-samningur ríkisins frá 2018 hafi átt að spara 5,5 milljarða á ári. Raunin varð hins vegar sú að útgjöld A-hluta stofnana hækkuðu um 159% á aðeins fjórum árum. Hjá menntastofnunum nánast tífaldaðist kostnaðurinn. Engar hlutlægar mælingar á sparnaði voru gerðar og enginn getur sýnt fram á neinn árangur af samningnum.

Af ávöxtunum skulum við þekkja þá

Friðrik Sophusson dreymdi um hagkvæmt ríki á forsendum markaðarins. Niðurstaðan varð hins vegar einkamarkaður sem arðrænir ríkisvaldið. Opinber tölvuþjónusta, sem ríkið átti áður sjálft, er nú í höndum einkaaðila sem rukka margfalt meira fyrir hana. Stofnanir sem áttu að njóta góðs af þessu „sjálfstæði“ eru nú fastar í fjötrum birgja og greiða hvað sem upp er sett.

Á meðan þessu stendur dælir ríkið 12 til 15 milljörðum króna á ári í upplýsingatækniinnkaup, algjörlega án samhæfingar, án yfirsýnar og án nokkurrar ábyrgðar á því hvort almannafé sé yfirhöfuð að skila raunverulegum árangri.

Rót óstjórnarinnar er ekki flókin. Henni var sáð af hugmyndafræði sem blint trúir á dreifstýringu og einkavæðingu innviða sem eiga heima í almannaeigu. Tölvuinnviðir eru innviðir, nákvæmlega eins og lagnir og veitur. Þar á miðstýring og lýðræðislegt eignarhald heima.

Höfundur er flokksmaður í Sósíalistaflokknum.

Heimildir:

● „Innkaup ríkisaðila á upplýsingatækni“, hraðúttekt Ríkisendurskoðunar, mars 2025, bls. 4-5, 17-19 (rikisendurskodun.is)

● „Samningur ríkisins við Microsoft“, stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar, október 2023, bls. 35-39 (rikisendurskodun.is)

● KPMG-skýrsla um stafrænt samstarf sveitarfélaga, Samband íslenskra sveitarfélaga

● „Umbætur og nýskipan í ríkisrekstri“, fjármálaráðuneytið, 1993

● Einkavæðingargögn ríkisfyrirtækja 1991-2007: Skýrr hf. selt 1997 (56%, 162 m.kr.) og 1999 (44%, 282 m.kr.), samantekt höfundar byggð á opinberum gögnum

● Friðrik Sophusson, æviágrip þingmanna, Alþingi (althingi.is)

● Stafrænt Ísland, stefnumótun og saga verkefnisins (island.is/s/stafraent-island)

●Verðlagsreiknivél Hagstofu Íslands, núvirðing upphæða 1997 og 1999 til 2025 (hagstofa.is/verdlagsreiknivel)