Kveikt í púður­tunnu í Mið-Austurlöndum

Af hverju?

Það veltur svolítið á því hver var spurður og hvenær.

Laugardaginn 28. febrúar síðastliðinn greindi Donald Trump Bandaríkjaforseti frá því að herafli Bandaríkjanna, sem hafði verið í viðbragðsstöðu á svæðinu í nokkurn tíma, hefði gert árásir á skotmörk í Íran. Ástæðan var „yfirvofandi“ hætta, sem forsetinn gaf raunar í skyn að hefði stafað frá þarlendum stjórnvöldum frá byltingunni árið 1979.

Stefið var kunnuglegt; koma þyrfti í veg fyrir að Íranir eignuðust kjarnavopn og að þeir þróuðu langdrægar eldflaugar sem næðu til Bandaríkjanna.

Forsetinn kom ekki inn á það að ekki var ár liðið frá því að hann hrósaði sigri eftir umfangsmiklar árásir Bandaríkjahers á kjarnorkuinnviði Íran og sagði kjarnorkuáætlun Írana hafa verið „algjörlega“ og „fullkomlega“ tortímt. 

Þá fylgdi ekki sögunni að bandarísk öryggisyfirvöld greindu frá því í fyrra að ekkert benti til þess að Íranir væru við það að þróa langdrægar eldflaugar sem ógnuðu Bandaríkjunum.

Trump staðhæfði  hins vegar að viðræður sem staðið höfðu yfir á milli Bandaríkjanna og Íran væri komnar í þrot, þvert á fullyrðingar utanríkisráðherra Oman um að árangur hefði náðst og að frekari viðræður væru áætlaðar.

Það var kannski ekki skrýtið að aðilar höfðu ekki náð saman; opinberlega höfðu fulltrúar Bandaríkjanna verið tvísaga um markmið viðræðanna, hvort mögulegt samkomulag ætti aðeins að ná til kjarnavopna eða hvort þrýst yrði á Írani að falla frá eldflaugaáætlun sinni.

Utanríkisráðherrann Marco Rubio sagði á mánudeginum að Bandaríkjamenn hefðu ákveðið að grípa til fyrirbyggjandi aðgerða, vegna þess að þeir óttuðust hefndaraðgerðir af hálfu Íran, þar sem Ísraelsstjórn hafði ákveðið að taka út íranska ráðamenn.

Þetta vildi Trump hins vegar ekki kannast við og gerði því skóna að líklega hefði það verið hann sjálfur sem ýtti Ísraelsmönnum út í aðgerðir. Rubio dró orð sín til baka í kjölfarið.

Pete Hegseth, varnarmálaráðherra Bandaríkjanna, tjáði sig einnig um árásirnar á mánudeginum og gaf lítið fyrir lög og reglur en stjórnvöld höfðu ekki haft fyrir því að leita heimildar hjá þinginu fyrir stríðsrekstrinum né leita til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, eins og lög gera ráð fyrir.

Engar heimskulegar reglur, sagði ráðherrann, engar tilraunir til að koma á lýðræði í Íran eða byggja þjóðfélagið upp á nýtt. Enginn pólitískur réttrúnaður. „Við berjumst til að vinna og við sóum hvorki tíma né lífum. Eins og forsetinn hefur varað við, þá munu aðgerðir af þessari stærðargráðu fela í sér mannfall,“ sagði Hegseth.

Trump reyndist sannspár hvað þetta varðar.

Netanyahu og stjórnvöld í Ísrael

Israel Katz, utanríkisráðherra Ísrael, greindi frá því í vikunni að stjórnvöld í landinu hefðu tekið ákvörðun um það í nóvember í fyrra að ráða Ayatollah Ali Khamenei, æðsta leiðtoga Íran, af dögum. Til hefði staðið að láta til skarar skríða um mitt þetta ár.

Katz sagði Ísraelsmenn hafa deilt upplýsingunum með stjórnvöldum vestanhafs og ákveðið að hraða aðgerðum í kjölfar mótmælanna sem brutust út í Íran í kringum áramót, þar sem þúsundir mótmælenda voru myrtir af öryggissveitum.

Stjórnvöld í Ísrael hafa talið til sömu ástæður og Bandaríkjamenn fyrir árásunum; að koma í veg fyrir þróun kjarnavopna og langdrægra eldflauga en einnig að stuðla að stjórnarskiptum. Hvernig þetta á að gerast er hins vegar algjörlega á huldu.

Strax þegar aðgerðir hófust hvöttu Trump og Benjamin Netanyahu, forsætisráðherra Ísrael, almenning í Íran til að nýta tækifærið, taka valdið í eigin hendur og berjast fyrir breytingum. Engar leiðbeiningar fylgdu hins vegar um það hvernig þetta ætti helst að gerast, né hvaða aðkomu árásaraðilarnir ætluðu að hafa að málum.

Þegar fregnir bárust af því að val á nýjum æðstaklerk stæði fyrir dyrum og að Mojtaba Khamenei, sonur Ali Khamenei, yrði líklega fyrir valinu sagði Bandaríkjaforseti það hins vegar óásættanlegt. Og eftir nokkurra daga linnulausar árásir á Íran, dráp fjölda ráðamanna, hefndaraðgerðir Írana gegn nágrannaríkjum og fjölda dauðsfalla, meðal annars tuga skólastúlkna, krafðist Trump þess svo að fá að eiga þátt í valinu á nýjum trúarleiðtoga landsins.

Hvorki meira né minna.

„Epískur ofsi“ og „Öskrandi ljón“

Árásirnar hófust sem fyrr segir 28. febrúar síðastliðinn, aðgerðir Bandaríkjamanna undir heitinu „Epískur ofsi“ og aðgerðir Ísraelsmanna undir heitinu „Öskrandi ljón“ eða „Öskur ljónsins“, eftir því hvernig það er þýtt úr hebresku.

Skotmörk í fyrstu hrinu voru leiðtogar Íran og stjórnar- og hernaðarinnviðir landsins. Innan skamms fór orðrómur á flug um að æðstiklerkurinn Ali Khamenei hefði verið ráðinn af dögum og var það síðar staðfest. 

Á aðeins nokkrum klukkustundum tókst Ísrael og Bandaríkjunum með hnitmiðuðum árásum að drepa um 40 háttsetta embættismenn, þeirra á meðal varnarmálaráðherrann Aziz Nasirzadeh, og tvo æðstu yfirmenn hersins og byltingarvarðarins; Abdolrahim Mousavi og Mohammad Pakpour.

Þá var greint frá því að Ali Shamkhani, einn helsti ráðgjafi Khomenei í öryggismálum og sendifulltrúi Íran í viðræðunum við Bandaríkjamenn hefði verið drepinn.

Fréttir af því að Mahmoud Ahmadinejad, fyrrverandi forseti Íran, hefði einnig látist í árásunum virðast hins vegar hafa verið úr lausu lofti gripnar.

Saman hafa herir Bandaríkjanna og Ísraels gert árásir á þúsundir skotmarka í Íran og Ísraelsmenn útvíkkað stríðsrekstur sinn til Líbanon, eftir hefndaraðgerðir Hezbollah. 

Íranir hafa svarað með árásum á herstöðvar Bandaríkjamanna í nágrannaríkjunum. Þær árásir virðast hafa verið fremur óhnitmiðaðar og fregnir hafa borist af tjóni á heimilum, hótelum og fleiri mannvirkjum sem eru alls ótengd hernaði.

Um 1.200 eru sagðir látnir í Íran, hundruð í Líbanon og tugir í Ísrael. Þá hefur verið greint frá því að sex bandarískir hermenn hafi látist í árásum Íran á herstöð í Kúvæt.

Ráðamenn vestanhafs, meðal annars Trump og Hegseth, hafa ítrekað haldið því fram síðustu daga að Bandaríkjaher ráði nú lögum og lofum bæði í lofthelgi Íran og á sjó, eftir umfangsmiklar árásir á varnarinnviði landsins.

Þetta virðist rétt að hluta, hið minnsta eru vísbendingar um að árásir Írana hafi dregist saman um 90 prósent frá upphafi átakanna. Þá hafa Bandaríkjamenn gert vel heppnaðar árásir á íranska sjóherinn.

Eftir stendur hins vegar að umferð um Hormuz-sund, sem féll næstum alveg niður í vikunni, er enn með minnsta móti. Trump sagðist myndu senda herskip á vettvang til að fylgja flutningaskipum um sundið ef þess þyrfti en hefur ekki látið af verða.

Ólöglegt eða ekki? Skiptir það máli?

Flestir sérfræðingar eru á einu máli um að aðgerðir Bandaríkjanna séu ólögmætar, enda var hvorki leitað eftir samþykki þingsins né öryggisráðs SÞ, líkt og menn vönduðu sig við að gera fyrir innrásina í Írak á sínum tíma.

Að minnsta kosti sumir ráðamenn í Bandaríkjunum virðast vita upp á sig skömmina, þeirra á meðal forseti fulltrúadeildar þingsins. „Við erum ekki í stríði akkúrat núna,“ sagði Mike Johnson í vikunni. „Þetta er fjórði dagur afmarkaðra, skýrra aðgerða.“

Samkvæmt stjórnarskrá Bandaríkjanna getur forsetinn fyrirskipað aðgerðir af hálfu hersins en aðeins þingið getur lýst yfir stríði. Forsetar beggja flokka hafa gripið til hernaðaraðgerða án þess að leita eftir samþykki þingsins en þá hafa þær verið töluvert minni í smíðum.

Varðandi alþjóðalög kveður stofnsáttmáli Sameinuðu þjóðanna á um að ríkjum beri að forðast beitingu valds gegn öðrum ríkjum en undaþágur eru frá þessu þegar um er að ræða varnaraðgerðir eða aðgerðir samþykktar af öryggisráði SÞ.

Þetta er trúlega ástæða þess að Trump hélt því fram þegar árásirnar hófust að Bandaríkin sættu yfirvofandi ógn af hálfu Íran. Það er hins vegar hreinlega ósatt, sem má meðal annars sjá á takmörkuðum og tiltölulega máttlausum hefndaraðgerðum Írana.

Þau sjónarmið hafa þó heyrst að það skipti hreinlega ekki máli hvort aðgerðirnar séu lögmætar eða ekki; klerkastjórnin í Íran sé einfaldlega svo ill og búin að valda svo miklu skaða að ávinningurinn af því að setja hana af sé réttlæting útaf fyrir sig. 

Það er rétt að fáir utan Íran munu gráta Khomenei eða stjórnina, muni hún falla, enda hefur hún gengið grimmilega fram gegn eigin borgurum og valdið gríðarlegum skaða utan eigin landamæra með vopnun og fjármögnun hryðjuverkahópa á Gaza, í Líbanon, Írak, Jemen og víðar.

Allt veltur þetta þó á því hvernig fer að lokum og ljóst að miklu meira mun þurfa til ef markmiðið er raunverulega að koma nýrri og vinveittari stjórn til valda.

Alþjóðasamfélagið

Árásirnar hafa valdið mikilli ókyrrð í þeim hluta Mið-Austurlanda þar sem olíupeningarnir flæða og borgir eru markaðssettar sem lúxusparadís ríka fólksins og áhrifavalda.

Öryggið sem áður einkenndi Sádi Arabíu, Sameinuðu arabísku furstadæmin, Katar og fleiri ríki við Persaflóa er ei meir. Loftvarnir ríkjanna hafa reyndar þótt hafa reynst vel en árásir Íran hafa haft mikil áhrif á flugumferð og reynt á þolinmæði stjórnvalda.

Íranir gerðu enda þau mistök að ráðast ekki aðeins gegn hernaðarskotmörkum í ríkjunum, svo sem á herstöðvar Bandaríkjanna, heldur aðra innviði. Bráðabirgðastjórn landsins virðist hins vegar hafa séð að sér og um helgina baðst forsetinn Masoud Pezeshkian nágrannaríkin fyrirgefningar og hét því að ráðast ekki á ríkin nema ef árásir væru gerðar þaðan. Afsökunarbeiðnin er sögð hafa farið mjög fyrir brjóstið á íhaldssamari öflum í Íran.

Áhrif átakanna hafa teygt sig víðar en í síðustu viku var greint frá drónaárás á herstöð Breta á Kýpur og því að varnir Atlantshafsbandalagsins hefðu skotið niður eldflaug sem var á leið frá Íran og inn í lofthelgi Tyrklands.

Spurningar vöknuðu um það hvort Nató myndi dragast inn í átökin en svo virðist ekki vera, að minnsta kosti ekki í bili.

Viðbrögð ráðamanna í Evrópu og annars staðar hafa verið á alla vegu og meðal annars einkennst af því að benda á ótraustan lagagrundvöll aðgerðanna annars vegar og lýsa yfir hálfvolgum stuðningi með vísan til hinna illu afla í Íran hins vegar.

Á meðan leiðtogar Bretlands, Þýskalands og Frakklands hvöttu aðila til að halda aftur af sér og ítrekuðu nauðsyn þess að ganga aftur að samningaborðinu, kom það nokkuð á óvart að forsætisráðherrar bæði Kanada og Ástralíu lýstu yfir stuðningi við ákvörðun Bandaríkjamanna.

Viðbrögð Mark Carney, forsætisráðherra Kanada, komu ef til vill mest aftan að mönnum en Carney hafði hlotið mikið lof fyrir ræðu sína í Davos, þar sem hann fordæmdi Trump undir rós og sagði nýja heimsmynd blasa við. Það gerði hann í kjölfar framgöngu Trump gagnvart Grænlandi og yfirlýsinga ráðamanna vestahafs í anda realismans, um að hinir sterku geri það sem þeir geta og þeir veiku þoli það sem þeir þurfa.

Þess ber að gæta að bæði Carney og Anthony Albanese sættu harðri gagnrýni í kjölfarið og tóku síðar undir með leiðtogum Evrópu varðandi nauðsyn þess að draga úr átökum og spennu á svæðinu.

Hvernig endar þetta?

Stríðsreksturinn hefur einnig valdið nokkrum pólitískum titringi í Bandaríkjunum en skoðanakannanir sýna að meirihluti landsmanna er á móti stríðinu. Stuðningurinn mælist reyndar mismikill eftir því hvernig er spurt en þótt Bandaríkjamenn séu almennt á móti aðgerðunum eru til að mynda mun fleiri sem segja nauðsynlegt að tryggja að Íranir eignist ekki kjarnavopn.

Það þykir víst að áhrifin innanlands muni að miklu leyti ráðast af því hvernig fer. Ef átökin dragast á langinn, fleiri hermenn deyja og kostnaðurinn við stríðið magnast er næsta víst að það muni verða Demókrötum að vopni í þingkosningunum í haust.

Og úr því sem komið er, er raunar erfitt að sjá fyrir sér að Trump, ríkisstjórn hans og Repúblikanaflokkurinn komist hreinlega frá málinu.

Bæði Bandaríkjamenn og Ísraelsmenn hafa sagt aðgerðirnar munu standa yfir í einhverjar vikur til viðbótar. Bandaríkjastjórn hefur ekki sagt það hreint út að endamarkið séu stjórnarskipti en það virðist vera stefna Ísraelsstjórnar.

Ísraelsmenn hafa þegar sagst munu freista þess að ráða næsta æðstaklerk Íran af dögum og Trump krafist skilyrðislausrar uppgjafar Írana. 

En hvað þýðir það? Hvenær ætla menn að hætta?

Stjórnvöld vestanhafs hafa mögulega veigrað sér við því að gefa út afgerandi svar um markmiðið með aðgerðunum til að eiga þann möguleika inni að geta hætt hvenær sem er og lýst yfir sigri.

Það verður hins vegar ekki hjá því komist að þau hafa, ásamt Ísraelsstjórn, hvatt almenning í Íran til að rísa upp og berjast fyrir stjórnarskiptum og umbótum.

Geta Bandaríkjamenn látið staðar numið án þess að „frelsa“ íbúa Íran?

Bráðabirgðastjórnin í Íran hefur sjálf bent á að hún hafi afar takmarkað vald yfir byltingaverðinum og ýmsum öðrum hópum í landinu. Þá er viðbúið að áframhaldandi stjórnarkreppa muni leiða til átaka innanlands og jafnvel borgarastríðs.

Ný bylting, eins og mótmælendur hafa kallað eftir, myndi krefjast hernaðarlegs inngrips af hálfu Bandaríkjanna, það er að segja að hersveitir yrðu sendar inn í landið. Trump hefur ekki útilokað þennan möguleika en hann myndi skapa honum miklar óvinsældir heima fyrir. 

Stjórnvöld í Íran hafa gefið út að þau muni hefna fyrir morðið á Ali Khamenei. Ali Larijani, náin samstarfsmaður Khamenei og sá sem er talinn ráða hvað mestu bak við tjöldinn um þessar mundir, sagði um helgina að Bandaríkjamenn yrðu látnir gjalda fyrir.

„Bandaríkjamenn hljóta að vita að við munu ekki láta þá sleppa,“ sagði Larijani. „Fólkið okkar er með okkur, forysta okkar er sameinuð, það ríkir engin sundrung í baráttunni gegn Ísrael og Bandaríkjunum,“ sagði hann.

Fregnir hafa hins vegar borist af því að íbúar í Tehran hafi mótmælt strax og greint var frá því að Mojtaba Khamenei yrði næsti æðstiklerkur landsins.

Það er því óhætt að segja að ástandið sé afar viðkvæmt og afar erfitt að spá fyrir um hvernig þetta endar.