Þegar börn læra réttindi sín – og við lærum með þeim

Hvað er Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna? Barnasáttmálinn var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1989. Ástæða þess að hann var búinn til var vegna slæmra aðstæðna barna eftir stríð og þörfinni á að vernda þau. Við gerð Barnasáttmálans tók hann alls kyns breytingum áður en hann var undirritaður í þeirri mynd sem við þekkjum í dag var til að mynda bætt við greinum um þátttöku barna. Það er að segja að börn eigi að hafa áhrif á eigið líf og það sé í hlut fullorðinna að hlusta á börn. Þemu Barnasáttmálans eru Vernd, umönnun og þátttaka. Það er hlutverk allra fullorðinna að passa uppá að greinum Sáttmálans sé fylgt, það er okkar skylda, ekki barnanna. Börnin bera ekki skyldu gagnvart réttindum sínum. Þau hins vegar, eins og allir einstaklingar, eiga að bera virðingu fyrir réttindum hvers annars.

Virðing er hugtak eða fyrirbæri sem virðist standa höllum fæti í samfélagi okkar í dag. Virðing fyrir hvort öðru, virðing fyrir náttúrunni, virðing fyrir eigum og svo mætti lengi telja. En hvernig kennum við virðingu? Með því að sýna hvort öðru virðingu í orði sem og í gjörðum. Við eigum ekki rétt á að ganga á hvort annað með ofbeldi hvort sem það er líkamlegt eða munnlegt. Við fullorðna fólkið eigum að vita betur og við eigum að kenna börnunum okkar að það er aldrei í lagi að sýna óvirðingu gangvart fólki, dýrum, náttúrunni né eigum. Við berum ábyrgð, það er okkar hlutverk.

Í 42. grein Barnasáttmálans segir að “Stjórnvöld skulu fræða börn og fullorðna um Barnasáttmálann reglulega svo allir þekki réttindi barna”. Því fellur það í hlut okkar allra, fullorðinna einstaklinga, að passa upp á að réttindum barna sé framfylgt. Það skiptir ekki máli í hvaða hlutverki þú ert, kennari, foreldri, frístundaleiðbeinandi, stjórnmálamaður eða starfsmaður á kassa. Börn eru hluti af samfélaginu okkar og sama hvaða hlutverki eða starfi þú gegnir þá hefur það áhrif á börn. Börn hafa rétt á upplýsingum, hreinu vatni, húsnæði og mörgu öðru. Ef fullorðnir þekkja réttindi barna þá vita þeir einnig hvenær það er verið að brjóta á réttindum þeirra og geta brugðist við. Barnasáttmálinn var lögfestur á Íslandi 2013 en það virðist oft gleymast í umræðunni.

Réttindaskóli og -frístund UNICEF er verkefni sem margir skólar og frístundaheimili (og félagsmiðstöðvar) eru að vinna með. Það er viðurkenning sem skóli ásamt frístundaheimili (eitt getur ekki fengið viðurkenninguna án annars) geta fengið frá UNICEF með því að vinna með markmið verkefnisins. Aðalmarkmiðið er mannréttindafræðsla í formlegri og óformlegri mynd. Kenna börnum réttindi sín, kenna börnum lýðræði með lýðræði, kenna börnum gagnrýna hugsun og virðingu. Það er það sem verkefnið gengur út á. Fagfólk skóla og frístundaheimila setja á sig réttindagleraugun, benda á hvar réttindum barna er framfylgt, búa til verkefni þar sem börn læra réttindi sín og stuðla að umhverfi þar sem þau geta stundað lýðræði og gagnrýna hugsun.

Frístundaheimili eru búin að vera að vinna með lýðræði og óformlega mannréttindafræðslu í mörg ár, með kosningum um t.d. hressingu, með hugmyndakössum, með barnaráðsfundum og mörgu fleira. Með því að setja á sig réttindagleraugun erum við að benda börnunum á ástæðu þess að við gerum þetta, því við erum að passa upp á að réttindum þeirra sé framfylgt. Frístundaheimilin hafa alls kyns leiðir til að kenna börnum réttindi sín gegnum óformlegt og óformbundið nám, á meðan skólinn kennir börnunum réttindi sín gegnum formlegt nám. Þess vegna er það skylda hjá UNICEF að skóli og frístund vinni verkefnið saman.

Samfélagið okkar er byggt á gildum um lýðræði, við kjósum forseta, bæjarstjórn og á Alþingi. En erum við að undirbúa börnin fyrir þessa ábyrgð sem fylgir því að kjósa og mikilvægi þess að taka þátt? Erum við sem fullorðnir einstaklingar að passa uppá að börnin séu undirbúin fyrir það sem samfélagið býður uppá? Erum við að kenna þeim gagnrýna hugsun og virðingu? Erum við að sýna hvort öðru virðingu? Miðað við fyrirsagnir í fjölmiðlum erum við fullorðna fólkið ekki nógu duglegt að sýna hvort öðru virðingu, né umhverfinu eða eigum annarra. Okkur finnst það sjálfsagt að mega gera það sem okkur sýnist, alveg sama þó það komi niður á öðrum, eins og það sé okkar réttur. En það er ekki okkar réttur að brjóta á rétti annarra. Við megum auðvitað vera með mismunandi skoðanir og gildi, en það þýðir ekki að við megum traðka á öðru fólki sem er ekki sömu skoðunar og við. Við erum öll með tilfinningar og skoðanir, en við megum ekki gera ráð fyrir því að okkar skoðun sé réttari en önnur. Áður en við segjum eða gerum eitthvað verðum við að hugsa hvort við séum að brjóta á öðru fólki. Við verðum að bera virðingu. Án virðingar er samfélagið okkar ekki að virka og við erum að sjá það með aukinni vanlíðan og ofbeldishegðun barna og ungmenna. Við verðum að gera betur. Við eigum að gera betur.

Höfundur er forstöðukona í frístundaheimili og tómstunda og -félagsmálafræðingur.