,,Friðardúfan“ Pútín

Nú nálgast jólin óðfluga, landinn keppist við að kaupa jólagjafir og ,,strauja“ kort og vefsíður, í leit að hinni einu sönnu lukku. Það virðist allt vera í sómanum (að mestu leyti) hjá níundu ríkustu þjóð heims, sem blessunarlega hefur nánast alveg sloppið við stríð og þær hörmungar sem fylgja þeim.

Í Úkraínu búa landsmenn sig hins vegar undir fjórðu ,,stríðsjólin“ – eftir innrás Rússa og Vladimírs Pútíns í lok febrúar árið 2022. Deilan eða átökin voru hins vegar búin að standa alveg frá 2014 í afmörkuðu formi í A-hluta landsins (Donbas), en látum það eiga sig í bili.

Gífurlegt mannfall

Mannfallið er gífurlegt. Samkvæmt nýjum tölum frá Sameinuðu þjóðunum (SÞ) hafa um 14.500 íbúar Úkraínu fallið frá innrás og um fimmtíu þúsund særst. Mannfall meðal hermanna er hrikalegt. Talið er að Úkraína hafi mögulega misst á bilinu 45.000-100.000 hermenn, en að Rússar hafi misst allt að 150.000 til 250.000 hermenn, jafnvel fleiri.

Áreiðanleiki talna er mun minni frá Rússlandi, þar sem það samfélag hvílir nú á stoðum alræðis, lyga og blekkinga og þar sem falsanir og upplýsingaóreiða eru daglegt brauð.

Þetta glapræði sem KGB-foringinn, Pútín, kastaði Rússlandi út í árið 2022, mun sverta minningu hans um ókomna tíð. Þegar hann fellur frá (Pútín er fæddur 1952) verður þetta það sem hans verður minnst fyrir. Ekki hvað hann byggði Rússland vel upp og skapaði mikla velmegun fyrir þetta ríka land.

Rússar eiga sennilega eftir að súpa seyðið af þessari hörmungarákvörðun um innrás á næstu áratugum. Það tekur nefnilega yfirleitt langan tíma fyrir samfélög að jafna sig eftir mikil stríðsátök, áhrifin eru margvísleg.

Margar af stærstu árásum stríðsins hafa verið á þessu ári og virðist enn vera nóg til af ,,græjum“ í vopnabúri Pútíns. Drónar eru í stóru hlutverki. Mannfallið á fyrstu tíu mánuðum þessa árs vegna árása Rússa var þegar orðið nú í nóvember um fjórðungi meira en allt síðasta ár, samkvæmt tölum SÞ. Pútín virðist einnig geta dælt hermönnum á víglínuna og fórnað þeim miskunnarlaust. Öll gagnrýni á stríðið er bönnuð og fólki hent í fangelsi fyrir að nota orðið ,,stríð“ í opinberri umræðu. Kúgunin er alger.

Segist vilja frið

Bóndinn í Kreml þykist vilja frið. En miðað við hernað hans á síðustu vikum er allt tal hans um frið er beinlínis hjákátlegt og til þess eins að slá ryki í augu manna. Enda segja sumir að um leið og stríðinu ljúki, þá þýði það endalok Pútíns. Stríðið sé því einfaldlega spurning um að Pútín sjálfur haldi lífi.

Yfirlýsingar hans þess efnis síðustu daga um að ,,ef Evrópa vilji stríð, þá sé Rússland tilbúið“ eru líka auðvitað út í hött, en sýna svart á hvítu stórhættulegan þankagang hjá leiðtoga eins mesta kjarnorkuveldis heims. Það vantar að minnsta kosti ekki kjaftinn á hann. Og það vildi enginn nema hann þetta stríð.

Þá eru kröfur hans í sambandi við ,,friðinn“ einnig auðvitað út í hött og virðast vera smíðaðar í Kreml en ekki Washington. Það versta í þessu er samt sú staðreynd að Bandaríkjamenn virðast kokgleypa þetta. Þeir hafa hingað til í raun haldið í sínum einfeldningshætti að hægt sé að enda þetta stríð nánast eins og að skrúfa fyrir vatnskrana eða ,,loka“ fasteignasamningi. Veruleikinn er mun flóknari en það.

Að auki er Pútín almennt búinn að mála sig útí horn, eða hvernig á hann að semja frið við land og stjórnvöld sem hann viðurkennir að séu ekki til? Um leið og hann sest niður með Zelenský, forseta Úkraínu (og ef það gerist) viðurkennir hann auðvitað lögmætt vald aðila sem hann í raun hatar og vill feigan.

Þeim lygum er einnig reynt að halda að okkur að Rússlandi ,,gangi svo vel“ í stríðinu og að þeir séu að hertaka risastór svæði í Úkraínu. Slíkt er fjarri raunveruleikanum og það er helst að frétta af víglínum Úkraínu að þær hreyfast lítið sem ekkert. Þetta er því ,,kyrrstöðustríð“ að lang stærstum hluta.

Rústað fyrst, svo hertekin

Sem dæmi má taka smáborgina Pokrovsk i Donbas-héraði (sem Pútín vill fá, en ræður ekki einu sinni yfir að fullu!). Þar bjuggu fyrir innrás um 60.000 manns (1/3 stærri en Kópavogur). Það er búið að taka Rússa um eitt og hálft ár að hertaka þennan stað, sem var talinn hernaðarlega mikilvægur, meðal annars vegna samgönguleiða. Nú sé eyðileggingin það mikil að hið hernaðarlega mikilvægi sé mun minna, eða nánast ekkert (The Guardian, 2.desember, 2025).

Svo er það í raun ekki á hreinu hvort Rússar séu yfirhöfuð búnir að ná Pokrovsk á vald sitt, en bara á þessum stað er talið að þeir hafi misst tugi þúsunda hermanna og Úkraínumenn talsverðan fjölda líka. Pokrovsk er nú nánast rústir einar, það er taktík Rússanna; að sprengja allt í tætlur og taka rústirnar svo yfir. Talið er að um 7000 íbúar séu eftir í Pokrovsk.

Menningarlegar þjóðernishreinsanir

Í lok nóvember gaf Pútín út forsetatilskipun sem vakið hefur nokkra athygli og sænska dagblaðið Dagens Nyheter sagði meðal annars frá. Í henni er fyrirskipað að úkraínska skuli ekki kennd á hernumdum svæðum og að þar fái enginn að kalla sig ,,Úkraínumann“ eða kenna sig við Úkraínu. Þá er það áfram svo að allir á hernumdum svæðum þurfa að vera með rússnesk vegabréf, annars fá þeir enga opinbera þjónustu.

Í tilskipun Pútíns segir einnig að skólar eigi að uppfóstra börn samkvæmt ,,rússneskum þjóðernisgildum“ og innræta þeim hollustu gagnvart Rússlandi. Markmiðið er að árið 2036 verði um 95% af íbúunum orðnir ,,rússneskir“ og skilgreini sig sem slíka. Þetta er auðvitað allt gert til þess að afmá öll úkraínsk einkenni og mætti kalla þetta ,,menningarlegar þjóðernishreinsanir.“ Svona vinnur ,,friðardúfan“ Pútín, sem enn stefnir að því að hertaka alla Úkraínu og eyða öllu sem úkraínskt er.

Eins og staðan er núna er í raun engar líkur á friði, eða að minnsta kosti litlar. Báðir aðilar gera i raun kröfur sem hinn aðilinn getur ekki eða vill ekki samþykkja. Það er til lítils að senda fasteignasala frá New York, með enga reynslu af alþjóðasamskiptum, í kjaftinn á leyniþjónustumanninum Pútín, sem nánast allan sinn feril hefur fengist við svik og undirróðursstarfsemi.

Enda leikur Pútín sér að þessu, lætur menn bíða fram úr hófi og heldur þeim klukkustundum saman við eitthvað sem á að kallast ,,friðarviðræður“. Þetta er auðvitað bara leiksýning, en einnig skýrt merki um hnignun Bandaríkjanna um þessar mundir.

Þetta er enn ein sorglega hliðin á þessu máli. Þess vegna skiptir það miklu máli að Evrópa nái að þétta raðirnar og tefla fram sínum styrk til hjálpar Úkraínu í þessu mesta stríði í Evrópu frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar. Það mun þó sennilegast halda áfram að ,,malla“ á næsta ári eða árum, með tilheyrandi hörmungum fyrir báðar þessar merku þjóðir.

Höfundur er MA í A-Evrópufræðum frá Uppsalaháskóla og kennari við Fjölbrautaskólann í Garðabæ.