Ráð­gjafar lofts­lags­ráðu­neytis telja losunar­skuld­bindingar ekki nást

Íslensk stjórnvöld hafa nýtt sér sveigjanleikaákvæði í evrópskri reglugerð til þess að nota losunarheimildir stóriðjunnar úr svonefndu ETS-viðskiptakerfi til þess að standast sínar eigin skuldbindingar í loftslagsmálum fyrir fyrra tímabil Parísarsamkomulagsins 2021-2025. 

Jóhann Páll Jóhannsson, nýr umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, ákvað í síðasta mánuði að halda áfram að nýta sveigjanleikann á seinna tímabili samningsins, 2026-2030.

Ákvörðun ráðherrans byggði á tillögu frá stýrihópi um nýtingu sveigjanleikaákvæðisins. Forsenda tillögunnar er að jafnvel þótt stjórnvöld nýti sér allan þann sveigjanleika sem er í boði til að færa eigin losunarheimildir milli ára og heimildir stóriðjunnar verði losun Íslands umfram skuldbindingarnar gagnvart Parísarsamningnum og Evrópusambandinu.

„Því mun Ísland að óbreyttu ekki standast skuldbindingar sínar í loftslagsmálum [...],“ segir í tillögunni stýrihópsins sem er skipaður sérfræðingum úr Umhverfis- og orkustofnun, loftslagsráðuneytinu og fjármálaráðuneytinu.

Losun umfram skuldbindingar jafnvel miðað við bjartsýna spá

Mat stýrihópsins byggist á spá Umhverfisstofnunar og Orkustofnunar frá síðasta sumri um þróun losunar til 2030. Spáin var gerð í tengslum við vinnu við uppfærslu á aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum.  Út frá þeirri spá telur hópurinn að megi áætla að nauðsynlegt verði að nýta stóriðjuheimildirnar á bæði fyrra og seinna tímabili Parísarsamkomulagsins. 

Við lok tímabilsins stefni í að losun Íslands verði um 894 þúsund tonn koltvísýringsígilda umfram skuldbindingar ríkisins. Verði sveigjanleikinn nýttur til þess ítrasta verði staðan samt neikvæð um 172 þúsund tonn á seinna tímabilinu og um 70 þúsund einingar uppsafnað yfir fyrra og seinna tímabilið.

Jafnvel það telur stýrihópurinn bjartsýnt þar sem margar af þeim aðgerðum sem voru nefndar í uppfærðri aðgerðaáætlun fyrri ríkisstjórnar hafi verið ófjármagnaðar og enn á hugmyndastigi. Loftslagsráð kallaði aðgerðaáætlunin ómarkvissa og bjartsýna úr hófi fram í áliti í fyrra.

Umhverfis- og orkustofnun vinnur nú að nýrri spá sem tekur aðeins til greina aðgerðir sem eru fyrirhugaðar, samþykktar eða í framkvæmd en hún á að liggja fyrir á vormánuðum.

Tekjur upp á fjórtánda milljarða króna gætu tapast

Ríkið hefur haft milljarða króna tekjur af sölu losunarheimilda fyrir stóriðju á uppboði undanfarin ár. Það afsalar sér hluta þeirra tekna með því að ákveða að nýta heimildirnar til þess að mæta eigin skuldbindingum.

Kostnaðurinn við að nýta sveigjanleikaákvæðið frá 2021 til 2025 er áætlaður 7,1 milljarður króna. Miðað við núverandi forsendur um verð losunarheimilda og gengi gæti kostnaðurinn næstu fimm árin hlaupið á 6,5 milljörðum króna, að sögn stýrihópsins.

Þurfi ríkið ekki að fullnýta stóriðjuheimildirnar sem það tekur frá til eigin nota tapast heimildirnar ekki. Hins vegar segir stýrihópurinn að mikil óvissa sé um verðmæti þeirra eftir að þeim hefur verið umbreytt í svonefndar ARA-losunarúthlutanir í samfélagslosunarkerfinu.

„Þar sem enginn virkur markaður er fyrir AEA-heimildir er erfitt að meta raunverulegt verðmæti þeirra,“ segir í tillögu hópsins.

Á móti kemur að nýting sveigjanleikans sparar stjórnvöldum kostnað við að draga úr losun innalands til þess að mæta skuldbindingunum.

Meti stöðuna aftur þegar nákvæmari losunartölur liggja fyrir

Nýtti ríkið ekki sveigjanleikaákvæði sagði stýrihópurinn tvennt koma til greina: annað hvort að kaupa fleiri losunarheimildir líkt og það gerði til gera upp skuldbindingar sínar gagnvart Kýótóbókuninni, forvera Parísarsamkomulagsins, eða nota tekjurnar af sölu losunarheimildanna til þess að fjármagna aðgerðir til að draga úr losun. Veruleg óvissa er sögð fylgja fyrri valkostinum vegna þróunar verðs á heimildunum til framtíðar.

Starfshópurinn lagði til að sveigjanleikaákvæðið yrði nýtt fyrir árin 2026 til 2027 en að staðan yrði endurmetin að tveimur árum liðnum þegar fyrra Parísartímabilið verður gert upp. Þá ættu að liggja fyrir nákvæmari upplýsingar um losun á tímabilinu 2021 til 2025 sem vörpuðu skýrara ljósi á stöðu Íslands gagnvart skuldbindingum sínum.