Baudenbacher: Höfnun þriðja orkupakkans gæti sett aðild Íslands að EES í uppnám

Carl Baudenbacher fyrrverandi dómari við EFTA-dómstólinn telur að ef íslenska ríkið hafnar innleiðingu þriðja orkupakkans gæti það stefnt aðild ríkisins að EES-samningnum í uppnám.

Baudenbacher, sem er svissneskur ríkisborgari, var dómari við EFTA-dómstólinn í 22 ár sem fulltrúi Liechtenstein en starfar nú sjálfstætt við lögfræðiráðgjöf með aðsetur í Lundúnum. Hann var fenginn af utanríkisráðherra til að vinna lögfræðilega álitsgerð um þriðja orkupakkann og hvaða afleiðingar það hefði ef íslenska ríkið myndi hafna því að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar frá 5. maí 2017 með afléttingu stjórnskipulegs fyrirvara vegna þriðja orkupakkans. Þá var hann jafnframt beðinn að meta möguleika Íslands á að semja um undanþágu frá reglugerð 713/2009 um Samstarfsstofnun eftirlitsaðila á orkumarkaði (ACER) en valdheimildir þessarar stofnunar eru eitt heitasta þrætuepli þriðja orkupakkans.

Í álitsgerð Baudenbachers sem birt var á vef Alþingis í morgun segir að Ísland hefði haft tækifæri til að koma með athugasemdir, fyrirvara og breytingar við innleiðingu þriðja orkupakkans inn í ESS-samninginn í sameiginlegu EES-nefndinni. Hins vegar hefði Ísland ekki beitt heimildum til að stöðva ákvarðanir vegna innleiðingu gerða orkupakkans á neinum tímapunkti.

Baudenbacher segir að ef Ísland myndi ekki staðfesta ákvörðun um innleiðingu þriðja orkupakkans myndi það virkja 102. gr. EES-samningsins sem felur í sér að viðauka við samninginn, í þessu tilviki gildistöku reglna þriðja orkupakkans, yrði frestað til bráðabirgða. Baudenbacher segir hins vegar í að í ljósi hlutverks Evrópusambandsins í þessari löggjöf, mikilvægi löggjafarinnar, þeirrar staðreyndar að ESB hafi lagt lykkju á leið sína til að koma til móts við Ísland og í ljósi þess að slíkt myndi ganga í berhögg við fyrri framkvæmd við innleiðingu orkupakka eitt og tvö hér á landi sé líklegt að ESB muni setja einhvers konar fordæmi (e. set an example). Þá gæti slíkt sett aðild Íslands að EES-samningnum í uppnám til lengri tíma. Baudenbacher undirstrikar hins vegar að Ísland geti farið þessa leið og virkjað 102. gr. EES-samningsins. Hins vegar sé engin ástæða að beita slíkum öryggisventli í málinu.

Þá telur Baudenbacher að möguleikar Íslands á að semja um undanþágu frá reglugerð um ACER séu litlar. Telur hann útilokað að Evrópusambandið muni samþykkja varanlega röskun á innri markaði EES-svæðisins á jafn mikilvægu málefnasviði og orkumálum.

Þess má geta að Baudenbacher var einn þriggja dómara EFTA-dómstólsins sem dæmdi íslenska ríkinu í vil í Icesave-málinu með dómi sem kveðinn var upp 28. janúar 2013.

„Algjört neyðarúrræði“

Utanríkisráðuneytið fór þess einnig á leit við Alþjóða- og Evrópuréttarstofnun Háskólans í Reykjavík að varpa ljósi á lagalegar afleiðingar þess ef Alþingi myndi hafna þingsályktunartillögu um þriðja orkupakkann.

Höfnun þingsályktunartillögunnar felur efnislega í sér að hafna því að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara af ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um innleiðingu gerða þriðja orkupakkans frá 5. maí 2017 eins og rakið er framar. 

Álit stofnunarinnar var birt á vef Alþingis í morgun. Þar kemur fram að í 25 ára sögu EES-samningsins hafi aldrei komið til þess að EFTA-ríki hafi hafnað afléttingu stjórnskipulegs fyrirvara eða upptöku gerða í EES-samninginn. Því sé ekki hægt að líta til neinna fordæma um hinar lagalegu afleiðingar heldur eingöngu ákvæða EES-samningsins sjálfs, auk fræðiskrifa.

Í álitsgerðinni er meðal annars vitnað til rits Sigurðar Líndal og Skúla Magnússonar, Réttarkerfi Evrópusambandsins og Evrópska efnahagssvæðisins en þar segir: 

„Í stuttu máli er hægt að sjá fyrir sér að samningurinn geti ónýst á skömmum tíma ef EFTA-ríkin nýta sér þjóðréttarlegan rétt sinn til að hafna nýjum gerðum. Af þessum sökum er skiljanlegt að enn hefur ekki komið til þess að hluta EES-samningsins hafi verið frestað. Af framangreindu sést glöggt að rétturinn til að synja laganýmælum ESB á þeim sviðum sem EES-samningurinn nær til er vissulega fyrir hendi frá formlegu sjónarhorni. Frá pólitísku sjónarhorni er hann þó vart fyrir hendi, a.m.k. svo framarlega sem stjórnvöld EFTA-ríkjanna vilja halda í EES-samninginn. Á hinn bóginn má líta á heimild EFTA-ríkjanna sem neyðarhemil sem til greina kæmi að nota við sérstakar aðstæður.“ 

Í álitsgerðinni segir að rík skylda hvíli á samningsaðilum á grundvelli EES-samningsins að ná samkomkulagi um upptöku gerða í samninginn. Beiting 102. gr. eigi eingöngu að vera tímabundin ráðstöfun þar til samningsaðilar, EFTA-ríkin annars vegar og ESB hins vegar, hafi náð samkomulagi. Hins vegar hafi EFTA-ríkin, Ísland, Noregur og Liechtenstein og ESB þegar náð samkomulagi um aðlögun þriðja orkupakkans að undangengnum viðamiklum undirbúningi EFTA-ríkjanna þriggja og ESB. Þannig hafi ESB þegar fallist á kröfur íslenska ríkisins um efnislega aðlögun vegna þriðja orkupakkans, m.a. um að aðlaga löggjöfina að tveggja stoða kerfi EES-samningsins og um heimildir Íslands til að leita eftir undanþágum frá mikilvægum greinum raforkutilskipunar Evrópusambandsins nr. 72/2009.

Í niðurstöðum álitsins segir: „(H) eimild íslenska ríkisins til að hafna afléttingu stjómskipulegs fyrirvara og upptöku gerðar í EES-samninginn felur í sér algjört neyðarúrræði. Synjun íslenska ríkisins um afléttingu stjórnskipulegs fyrirvara fæli í sér fordæmalausa stöðu sem hefði í för með sér mikla lagalega og pólitíska óvissu og setti framkvæmd EES-samningsins í uppnám.“

Lögfræðiálit Carl Baudenbachers. 

Lögfræðiálit Alþjóða- og Evrópuréttarstofnunar HR.