Nýtt hagvaxtarskeið hefst árið 2008

Í glænýrri hagspá Landsbanka Íslands sem nær fram til ársins 2015 er því spáð að sagan endurtaki sig að örfáum árum liðnum og að landið gangi í gegnum samdrátt og gengisleiðréttingu ekki ósvipað og er núna að ganga yfir eftir þenslutíma og uppbyggingu stóriðju. Um 500 manns sóttu morgunverðarfund bankans í byrjun vikunnar og aðsóknin því líkari því sem gera mætti ráð fyrir á rokktónleika en umfjöllun um efnahagsmál.

Á fundinum var farið var yfir spána, en í henni er gert ráð fyrir áframhaldandi stóriðjuframkvæmdum, þrátt fyrir að ekki sé búið að negla þær niður enn og er það nokkur nýbreytni. Nýtt hagvaxtarskeið er sagt munu hefjast árið 2008 og standa fram til 2010, en þá falli gengið að nýju.

Skyndileg viðhorfsbreyting erlendra fjárfesta í byrjun þessa árs hratt hér af stað aðlögunarferli í efnahagslífinu sem Landsbankinn segir að sé nú að ná fullum þroska. "Ekki er annað að sjá en að íslenska hagkerfið lagi sig hratt að breyttum efnahagsaðstæðum, en um síðustu áramót bjuggust fæstir við því að hagkerfið myndi sigla inn í aðlögunarferli strax á fyrri hluta ársins. Gengi krónunnar gaf eftir í lok febrúar og veiktist krónan um 20 prósent á 2 mánuðum. Hagvöxtur á þessu ári er áætlaður rúmlega 3 prósent, en vöxtur þjóðarútgjalda hefur verið töluverður það sem af er ári. Innflutningur vex enn milli ára, meðal annars vegna mikilla áhrifa stóriðjuframkvæmdanna, og viðskiptahallinn í ár verður nokkru meiri en í fyrra. Engu að síður hafa komið fram skýrar vísbendingar um að toppi hagsveiflunnar sé náð og á vissum sviðum hefur viðsnúningur þegar átt sér stað," segir í spá bankans. Á kynningunni benti Björn R. Guðmundsson, sérfræðingur greiningardeildarinnar, enda á að fasteignamarkaður hefði kólnað, bílainnflutningur minnkað og hægst á kortaveltu. "Allir þessir hefðbundnu þættir eru smám saman að koma fram, en í raun tölum við ekki enn um verulegan samdrátt," segir hann og gerir ekki ráð fyrir miklum viðsnúningi fyrr en á næsta ári með hröðum samdrætti einkaneyslu, fjárfestingar og innflutnings. "Við spáum umtalsverðum samdrætti í þjóðarútgjöldum en vegna þess að aukið verðmæti útflutnings kemur sterkt á móti verður ekki samdráttur í landsframleiðslu," segir hann en spáð er 1,3 prósenta hagvexti á næsta ári.

Við tekur svo hagvaxtarskeið að nýju með áframhaldandi stóriðjuframkvæmdum fram til 2010 þar sem gert er ráð fyrir að hagvöxtur verði 5 prósent að meðaltali. Á næsta ári segir bankinn verðbólgu munu lækka hratt, meðal annars vegna kælingar á fasteignamarkaði og hækkandi gengis krónunnar, en þegar frá líði aukist verðbólga á ný með aukinni framleiðsluspennu í hagkerfinu.

Í spá bankans er fasteignaverð sagt munu lítið breytast fram á næsta ár, en gert er ráð fyrir 2 til 3 prósenta lækkun. Þannig verði fasteignaverð á næsta ári tæplega 11 prósentum hærra en það var árið 2005. "Heilmargir þættir styðja við fasteignaverðið," segir Lúðvík Elíasson, einn skýrsluhöfunda greiningardeildar Landsbankans. "Okkur sýnist að við fáum núna hóflega lækkun á íbúðaverði, en samt sem áður dragi verulega úr fjárfestingum, sem minnki spennuna á vinnumarkaði."

Í spá bankans er tínt til að mikil kaupgeta, sterk eftirspurn og góð eiginfjárstaða byggingarfyrirtækja styðji við verð fasteigna þrátt fyrir miklar nýbyggingar undanfarið. "Hægari velta á fasteignamarkaði veldur því hins vegar að "birgðir" nýrra íbúða aukast og í kjölfarið einnig fjármagnskostnaður byggingarfyrirtækja. Við gerum því ráð fyrir að fjárfesting í nýju íbúðarhúsnæði dragist mikið saman á næstu árum."

Þá segir bankinn einnig hugsanlegt að í stað þess að setja allt sem byggt hefur verið á kólnandi markað megi leigja út húsnæði og að fólksfjölgun vegna mikils aðflutnings kunni að einhverju leyti að leiða til stærri leigumarkaðar. "Þar sem líkur eru á að stór hluti næstu stóriðjuframkvæmda verði nálægt höfuðborgarsvæðinu mun leigumarkaður væntanlega einnig aukast af þeim sökum," segir bankinn.

Varðandi krónuna þá telur greiningardeild Landsbankans að þrátt fyrir minnkandi vaxtamun og mikinn viðskiptahalla á næstu árum sé líklegast að krónan styrkist fremur en að hún veikist. "Ástæðurnar eru áframhaldandi stóriðjuframkvæmdir og betri þekking erlendra fjárfesta á íslenskum efnahagsaðstæðum. Krónan mun þó ekki styrkjast eins mikið og á síðasta ári og eftir því sem framleiðsluspenna eykst í hagkerfinu aukast líkur á gengisleiðréttingu með svipuðum hætti og gerðist fyrr á þessu ári. Okkar spá gerir ráð fyrir að það gerist árið 2010," segir í hagspá bankans.

Yngvi Örn Kristinsson, framkvæmdastjóri verðbréfasviðs Landsbankans, var í kynningu sinni á fundinum með vangaveltur um hvort fórna bæri krónunni fyrir evru og taldi það vondan kost. "Ef við gerðum það værum við að tengja hratt vaxandi og dýnamískt efnahagshagkerfi Íslands við hægt vaxandi hagkerfi Evrópu," segir hann og kveður vanda efnahagsstjórnar hér á landi kristallast í of hröðum vexti sem kalli á að hemja þurfi eftirspurn sem valdi hærri verðbólgu hér en í nágrannalöndunum. "Það er ljóst að ef við tengdumst evrusvæðinu þá myndu lágir vextir á hægvaxandi evrusvæðinu magna enn frekar hagvöxt hér og þann vanda sem við höfum við að glíma." Hann segir mjög líklegt að við þessar aðstæður myndi á mjög skömmum tíma komast í slíkt óefni að aðrar leiðir væru ófærar úr vandanum en almennar launalækkanir. "Og það er ekki vitað til þess að nást hafi samkomulag um slíkt í neinu lýðræðisríki."

Yngvi sagði engu að síður ljóst að mistök hefðu verið gerð við framkvæmd peningastefnunnar undanfarin ár og mikilvægt væru að læra af reynslunni í þeim efnum áður en að næstu uppsveiflu kæmi í efnahagslífinu. "Við höfum verið að elta verðbólguvæntingarnar með stýrivaxtahækkunum í stað þess að slá á þær," segir hann og kveður ljóst að stórframkvæmdir hér kalli á meiri sveiflu en svo að peningamálastefna Seðlabankans ráði við hana.

Í spá bankans eru margir samverkandi þættir sagðir hafa flækt virkni peningastefnunnar undanfarin ár og ólíklegt að Seðlabankinn lendi í viðlíka mótvindi á næstu árum. "Ef stýrivöxtum verður haldið óbreyttum í 14 prósentum mun hröð lækkun verðbólgunnar auka mjög aðhaldsstig peningastefnunnar. Því má reikna með að Seðlabankinn lækki stýrivexti mjög hratt í upphafi árs og um samtals 5,5 prósentustig í 8,5 prósent fyrir árslok. Við teljum að Seðlabankinn muni leggja allt kapp á að hemja verðbólguvæntingar í næstu uppsveiflu og hefji því nýtt vaxtahækkunarferli um mitt ár 2008," segir bankinn en veltir um leið upp þeirri spurningu hvort ekki þurfi meiri sveigjanleika í verðbólgumarkmiðið meðan á framkvæmdum standi. "Er ráðlegt að ryðja í þessum mæli úr vegi innlendri framleiðslu sem er arðbær við eðlilegar aðstæður fyrir tímabundnar fjárfestingar?" spyr Landsbankinn og telur miklar sveiflur hér réttlæta stærri skref í breytingum stýrivaxta, jafnt til hækkunar sem lækkunar, auk þess sem hugleiða þurfi fleiri leiðir til að bæta virkni peningastefnu Seðlabankans.