Súri sann­leikurinn um rakastjórnun - Þekkingin er til, en húsin leka samt enn

Hvers vegna verða íslenskir skólar fyrir rakaskemmdum þótt byggingartæknin hafi lengi þekkt leiðir til að fyrirbyggja raka- og lekaskemmdir??

Íslendingar hafa í áratugi búið yfir þekkingu á því hvernig verja má byggingar gegn vatni, raka og myglu. Þekkingin hefur verið kennd, rannsökuð og birt í tæknilegum leiðbeiningum. Samt hafa skólar orðið fyrir alvarlegum leka- og rakaskemmdum, kennsluhúsnæði verið tekið úr notkun og sveitarfélög og rikið þurft að ráðast í kostnaðarsamar rannsóknir og viðgerðir.

Súri sannleikurinn er sá að vandinn verður ekki skýrður með íslensku veðurfari einu saman. Veðurfarið er þekkt hönnunarforsenda. Það á ekki að koma hönnuðum, verkkaupum eða byggingaraðilum á óvart að á Íslandi rigni, snjói, frjósi og hvessi.

Þegar byggingar standast ekki þessar aðstæður þarf að rannsaka hvort hönnun, framkvæmd, eftirlit eða viðhald hafi brugðist.

Meginspurningin er því ekki hvort við höfum haft þekkinguna, heldur hvort mannvirkjakerfið hafi tryggt að henni væri beitt.

Þekkingin var til fyrir áratugum

Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins hóf útgáfu Rb-blaða árið 1973. Þar var miðlað hagnýtri þekkingu um byggingarefni, varmaeinangrun, rakaþéttingu, vatnsvarnir og framkvæmdaraðferðir.

Árið 1984 lágu fyrir íslenskar leiðbeiningar um yfirborðshitastig byggingarhluta og rakaþéttingu. Árið 2011 voru gefnar út leiðbeiningar um rakaþéttingu á köldum yfirborðsflötum, orsakir hennar og úrbætur.

Í mars 2020 birtust leiðbeiningar um varnir gegn rakaskemmdum. Í desember sama ár kom út Rb-blaðið Rakaöryggi bygginga – Skipulag, áætlanagerð og framkvæmd.

Þar er lýst hvernig stjórna eigi rakaáhættu með veðurvörnum, réttri geymslu byggingarefna, rakamælingum, eftirliti, ábyrgðarskiptingu og skráningu frávika.

Jafnframt er mælt með því að rakaöryggisstjóri sé skipaður áður en framkvæmdir hefjast.

Þetta eru ekki óljósar hugmyndir. Þetta eru hagnýtar öryggisaðferðir sem hægt er að innleiða, framkvæma og sannreyna.

Þess vegna verður að spyrja hvers vegna slíkum grundvallar öryggisaðferðum hefur ekki alltaf verið fylgt þegar mannvirki á Íslandi eru hönnuð, byggð og afhent.

Hvað varð um hagnýtu byggingartæknina?

Tækniskóli Íslands gegndi mikilvægu hlutverki við menntun iðnaðarmanna með áherslu á hagnýta verkþekkingu, byggingarefni, framkvæmdastjórnun og tengsl fræða og framkvæmda.

Tækniháskóla Íslands var stofnaður og árið 2005 sameinaðist hann Háskólanum í Reykjavík og hvarf.

Tæknifræðimenntun lagðist ekki niður við sameininguna. Hins vegar lauk sjálfstæðri starfsemi stofnunar sem hafði sérstaka sögu og áherslur í hagnýtri byggingatæknifræðimentun.

Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins sameinaðist Nýsköpunarmiðstöð Íslands árið 2007. Sú stofnun var lögð niður 1. júlí 2021 - og hvarf.

Með lögum nr. 25/2021 var jafnframt gert ráð fyrir áframhaldandi tæknilegri starfsemi og aðstöðu til byggingarrannsókna. HMS tók við útgáfu Rb-blaða.

Það væri því rangt að halda því fram að rannsóknir eða byggingartæknileg þekking hefði algerlega horfið með þessum breytingum.

Hins vegar er réttmætt að rannsaka hvernig þær höfðu áhrif á fjárveitingar, sérhæfðan mannafla, rannsóknaraðstöðu, prófanir og miðlun þekkingar til byggingariðnaðarins.

Hefur hagnýt byggingareðlisfræði haft nægilegt vægi í menntun, hönnun og framkvæmdum? Hefur rannsóknargeta haldið í við þróun byggingaraðferða og auknar kröfur til mannvirkja?

Þessum spurningum verður ekki svarað með stofnanasögu einni saman. Til þess þarf óháða úttekt á raunverulegri starfsemi og árangri.

Þakið verður að leiða vatnið frá húsinu

Eitt grundvallarhlutverk þaka er að verja byggingar gegn úrkomu og tryggja öruggt frárennsli.

Í nútímabyggingum eru meðal annars notuð flöt og hallalítil þök, þar á meðal svokölluð viðsnúin þök. Í viðsnúnu þaki er vatnsþéttilag, oft þakpappi, bræddur á steinsteypta þakplötu eða viðeigandi undirlag. Ofan á vatnsþéttilagið kemur rakaþolin varmaeinangrun og síðan farg, til dæmis möl eða steinhellur.

Þessi byggingaraðferð getur verið tæknilega fullgild. Einangrunin ver vatnsþéttilagið meðal annars gegn hitasveiflum og ákveðnu vélrænu álagi. En hún gerir jafnframt miklar kröfur til hönnunar og framkvæmdar.

Vatn getur borist niður á vatnsþéttilagið undir einangruninni. Það er eðlilegur eiginleiki þakgerðarinnar. Því verður að tryggja að halli, niðurföll, yfirföll, samskeyti og þakkantar séu rétt hönnuð og frágengin.

Ef vatnsþéttilagið bregst getur reynst erfitt að staðsetja lekann vegna þess að einangrun og farg hylja það. Þess vegna er mikilvægt að skoða og prófa vatnsþéttingu með viðeigandi aðferðum áður en hún er hulin.

Viðsnúin þök eru ekki sjálfkrafa gölluð. En það þarf að rannsaka hvort hönnun, vatnshalli, frárennsli og framkvæmd vatnsþéttingar hafi verið fullnægjandi í þeim byggingum þar sem alvarlegir lekar hafa komið upp. Þak sem ekki leiðir vatn örugglega frá sér hefur brugðist einu mikilvægasta tæknilega hlutverki sínu.

Rakaöryggisstjórinn og ábyrgðin sem verður að vera skýr

Í Rb-blaðinu frá desember 2020 er mælt með því að rakaöryggisstjóri sé skipaður áður en byggingarframkvæmdir hefjast. Að jafnaði er gert ráð fyrir að byggingarstjóri gegni hlutverkinu eða feli öðrum hæfum aðila að sinna því undir sinni leiðsögn. Rakaöryggisstjóri á meðal annars að samræma rakaöryggisáætlun, skipuleggja eftirlit, tryggja nauðsynlegar mælingar og fylgja eftir frávikum.

Leiðbeiningarnar eru ekki allar sjálfstætt bindandi lagakröfur. Þær sýna hins vegar hvernig hægt er að útfæra heildstæða stjórnun rakaöryggis. Hver staðfestir að steinsteypa sé nægilega þurr áður en viðkvæm gólfefni eru lögð? Hver tryggir að vatnsþétting þaks hafi verið yfirfarin áður en hún er hulin? Hver hefur heimild til að stöðva verk þegar mælingar sýna óásættanlega rakaáhættu?

Þetta eru ekki aukaatriði. Þetta eru grundvallarspurningar um gæði og ábyrgð.

Lög og reglugerðir skilgreina skyldur hönnuða, byggingarstjóra, iðnmeistara og byggingaryfirvalda. En ábyrgðarskipting tryggir ekki sjálfkrafa að allir nauðsynlegir verkþættir séu samræmdir og skjalfestir.

Það þarf að rannsaka hvort núverandi fyrirkomulag tryggi nægilega vel að rakaöryggi sé sannreynt áður en byggingar eru afhentar.

Fossvogsskóli og Ölduselsskóli

Rakaskemmdir í íslenskum skólum sýna hversu alvarlegar afleiðingarnar geta orðið.

Í Fossvogsskóla leiddu langvarandi rakavandamál til umfangsmikilla rannsókna, viðgerða og röskunar á skólastarfi. Árið 2021 var fjallað um áframhaldandi mygluvanda og áhyggjur af heilsu nemenda. Málið sýnir mikilvægi þess að rannsaka ekki aðeins sýnilegar skemmdir heldur einnig undirliggjandi orsakir þeirra og hvort fyrri viðgerðir hafi skilað varanlegum árangri.

Í Ölduselsskóla komu rakaskemmdir og mygluvandamál til umfjöllunar árið 2015. Í október 2025 var aftur ákveðið að loka hluta skólahúsnæðisins vegna ástands þess. Slík mál kalla á heildstæða rannsókn á hönnun, byggingarsögu, viðhaldi, fyrri viðgerðum og þeim ákvörðunum sem teknar voru þegar vandamál komu í ljós.

Ekki er hægt að fullyrða án frekari tæknilegra gagna að sömu orsakir liggi að baki skemmdum í báðum skólum.

En afleiðingarnar sýna hvers vegna fyrirbyggjandi rakaöryggi verður að vera hluti af opinberri mannvirkjastjórnun.

Börnin bera einnig áhættuna

Rakaskemmdir í skólum eru ekki aðeins tæknilegt og fjárhagslegt vandamál. Þær geta einnig verið alvarlegt heilbrigðis- og menntamál.

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur bent á tengsl raka og myglu í byggingum við aukna tíðni öndunarfæraeinkenna, öndunarfærasýkinga og astma. Þetta þýðir ekki að sérhver rakaskemmd valdi veikindum eða að öll börn sem dvelja í rakaskemmdu húsnæði verði fyrir varanlegum heilsuskaða. En áhættan er nægilega vel þekkt til að réttlæta markvissar forvarnir og skjót viðbrögð, sérstaklega þar sem börn dvelja daglega.

Þegar skólar verða ónothæfir greiðir samfélagið fyrir rannsóknir, viðgerðir, tímabundið húsnæði og röskun á kennslu.Börnin geta jafnframt orðið fyrir langvarandi heilsufarslegri áhættu og skerðingu á eðlilegu skólastarfi. Þess vegna þarf að rannsaka bæði fjárhagslegar og heilsufarslegar afleiðingar rakaskemmda í skólum með viðeigandi aðferðum.

Finnska reynslan sýnir mikilvægi heildstæðrar rannsóknar

Á IceIAQ-ráðstefnu árið 2022 fjallaði finnski sérfræðingurinn Miia Pitkäranta um orsakir inniloftsvanda og rannsóknir á rakaskemmdum í Finnlandi.

Þar kom fram að vandinn getur verið samsettur. Faldar rakaskemmdir, loftleki í byggingarhlutum, óhagstæður þrýstingsmunur og loftræsting geta haft samverkandi áhrif á inniloft. Finnskir sérfræðingar hafa þróað skipulagðar rannsóknaraðferðir og opinberar leiðbeiningar sem meðal annars ná til skóla og leikskóla.

Þetta sýnir að rannsóknir á rakaskemmdum þurfa að byggjast á byggingareðlisfræði, mælingum, skoðun byggingarhluta og heildstæðu mati. Myglusýni eitt og sér útskýrir ekki endilega orsök vandans. Það þarf að finna hvaðan vatnið kemur, hvers vegna raki safnast fyrir og hvernig tryggja megi að skemmdir endurtaki sig ekki.

HMS: Fyrirbyggjandi árangur verður að vera mælanlegur

Húsnæðis- og mannvirkjastofnun gegnir mikilvægu hlutverki við miðlun tæknilegra leiðbeininga og þróun mannvirkjamála. Stofnunin ber ekki beina ábyrgð á hverjum byggingargalla. Ábyrgðin dreifist meðal annars á hönnuði, byggingarstjóra, iðnmeistara, eigendur og byggingaryfirvöld sveitarfélaga.

En það er réttmætt að gera kröfu um að fyrirbyggjandi árangur mannvirkjakerfisins verði mældur. Hversu margar nýbyggingar hafa skjalfesta rakaöryggisáætlun? Hversu oft eru vatnsþéttilög skoðuð eða prófuð áður en þau eru hulin? Hversu margar opinberar byggingar þurfa umfangsmiklar rakaviðgerðir innan tíu ára frá afhendingu? Hver er kostnaðurinn?

Án samræmdra upplýsinga er erfitt að meta hvort aðferðirnar sem notaðar eru skili tilætluðum árangri.

Það er ekki nægilegt að rannsaka skemmdir eftir að þær hafa orðið og útskýra síðan hvað fór úrskeiðis. Meginverkefnið er að tryggja að þekkt mistök séu ekki endurtekin.

Þegar mistökin verða að markaði

Þegar bygging verður fyrir rakaskemmdum skapast verkefni fyrir rannsóknaraðila, ráðgjafa, hönnuði og viðgerðarverktaka. Þessi þjónusta er nauðsynleg þegar tjón hefur orðið. En hér getur myndast óheppilegt hvataumhverfi.

Kostnaður við vandaðar rakavarnir fellur til við upphaf framkvæmda. Ávinningurinn kemur síðar fram í færri göllum, minni viðhaldsþörf, lengri endingartíma og lögbundnu heilsuöriggi barna.

Kostnaður við mistök kemur hins vegar oft fram löngu eftir afhendingu, þegar ábyrgð hefur dreifst og erfitt getur verið að rekja orsakir tjónsins.

Þetta getur leitt til þess að lægri stofnkostnaður fær meira vægi en heildarkostnaður yfir líftíma mannvirkis. Þannig getur orðið til viðvarandi markaður fyrir rannsóknir og viðgerðir á göllum sem hefði mátt fyrirbyggja. Það sannar ekki að nokkur hafi skapað vandann vísvitandi í hagnaðarskyni.

En það réttlætir rannsókn á fjárhagslegum hvötum, útboðsfyrirkomulagi, ábyrgðarskiptingu og kostnaði vegna endurtekinna og mjög skaðlegra rakaskemmda.

Óháð rannsókn er nauðsynleg

Stjórnvöld ættu að láta framkvæma óháða úttekt á rakaöryggi íslenskra mannvirkja með sérstakri áherslu á skóla og aðrar opinberar byggingar.

Úttektin þarf að ná til þróunar byggingartæknilegrar menntunar og rannsóknargetu, framkvæmdar rakaöryggisáætlana, hönnunar og frágangs þaka, eftirlits með vatnsþéttingum og skjalfestingar áður en byggingarhlutum er lokað. Jafnframt þarf að meta hvort rétt sé að lögfesta skýrara hlutverk rakaöryggisstjóra í umfangsmiklum eða áhættusömum framkvæmdum.

Birta ætti samræmdar upplýsingar um rakaskemmdir í opinberum byggingum, orsakir þeirra, viðgerðarkostnað og aðgerðir til að koma í veg fyrir endurtekningu. Þá þarf að kanna hvort íslenskt samfélag hafi nægilega sjálfstæða rannsóknar- og prófunargetu í byggingareðlisfræði til að sinna þessum verkefnum.

Súri sannleikurinn

Íslendingar hafa lengi haft þekkingu á því hvernig fyrirbyggja má margar tegundir rakaskemmda.

Þekkingin hefur verið birt í leiðbeiningum og studd rannsöknum. Hún hefur meðal annars náð til vatnsvarna, rakaþéttingar, þurrkunar, rakamælinga og ábyrgðar á framkvæmdum.

Það sem þarf nú að rannsaka er hvers vegna þessi þekking hefur ekki alltaf skilað sér í öruggum og endingargóðum byggingum.

Ef stjórnvöld hafa ekki tryggt nægilega sterka rannsóknargetu, skýra ábyrgð og sannreynanlegt eftirlit er það stjórnsýslulegur vandi sem verður að bæta úr.

Þjóðin á ekki að þurfa að greiða fyrst fyrir byggingu skóla, síðan fyrir rannsóknir á rakaskemmdum og loks fyrir umfangsmiklar viðgerðir án þess að dreginn sé lærdómur sem kemur í veg fyrir að sagan endurtaki sig.

Súri sannleikurinn er ekki sá að Íslendingar kunni ekki að byggja rakaörugg hús. Hann er sá að við höfum ekki tryggt nægilega vel að sú þekking sem þegar er til sé notuð, framkvæmdin sannreynd og ábyrgðin skýr.

Það er verkefni sem stjórnvöld, hönnuðir, byggingaraðilar og eigendur mannvirkja verða að leysa.

Og það verkefni má ekki bíða eftir næstu skólalokun.

Höfundur er M.Phil. byggingaverkfræðingur.

---

Heimildir

Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins (1984). Yfirborðshitastig byggingarhluta – rakaþétting. Rb.(I6).001.

Nýsköpunarmiðstöð Íslands (2011). Rakaþétting á köldum yfirborðsflötum: Ástæður og úrbætur. Rb.(I4).003.

Nýsköpunarmiðstöð Íslands (2020). Varnir gegn rakaskemmdum. Rb.(I4).006.

Rannsóknastofa byggingariðnaðarins, Nýsköpunarmiðstöð Íslands (2020). Rakaöryggi bygginga – Skipulag, áætlanagerð og framkvæmd. Rb.(I6).001, desember.

Pitkäranta, M. (2022). Indoor Air Problems – Causes and Investigations, a Finnish Perspective. IceIAQ, 18. október.

World Health Organization (2009). WHO Guidelines for Indoor Air Quality: Dampness and Mould. WHO Regional Office for Europe.

Lög nr. 160/2010 um mannvirki.

Byggingarreglugerð nr. 112/2012, með síðari breytingum.

Lög nr. 25/2021 um niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands.

ASTM International (2018). ASTM F2170-18: Standard Test Method for Determining Relative Humidity in Concrete Floor Slabs Using in situ Probes.

British Standards Institution (2011). BS 8201:2011 – Code of Practice for Flooring of Timber, Timber Products and Wood Based Panel Products.

RÚV (2021). Fréttaflutningur um rakaskemmdir, rannsóknir og viðgerðir í Fossvogsskóla.

RÚV (24. október 2025). Frétt um lokun hluta Ölduselsskóla vegna ástands húsnæðis.

Morgunblaðið (2015). Fréttaflutningur um myglu í Ölduselsskóla.

Reykjavíkurborg. Opinber gögn og úttektir um rakaástand og viðgerðir í Fossvogsskóla.

Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Rb-blöð og opinberar leiðbeiningar um mannvirkjagerð.