Skildi hug­mynd Trumps vera “sleggjan” sem allir eru að leita af.

Hugmyndin um að láta tolltekjur taka við af tekjuskatti hefur vakið athygli í Bandaríkjunum, þar sem Donald Trump hefur haldið því fram að ríki geti létt skattbyrði á vinnuafli með því að færa skattheimtu yfir á innfluttar vörur. Þótt þessi nálgun sé umdeild í stærri hagkerfum er athyglisvert að skoða hana í samhengi við Ísland, þar sem efnahagskerfið er lítið, opið og óvenju háð innflutningi á orku, mat og neysluvörum. Íslenskar aðstæður eru í mörgum tilvikum ólíkar þeim sem finnast í stærri ríkjum, en einmitt vegna þess gæti þessi hugmynd, sem margir afskrifa sem pólitíska sérvisku, átt óvænt erindi hér á landi. Ef orkuskipti draga úr innflutningi á eldsneyti, ef innlend matvælaframleiðsla eykst með ódýrri raforku og ef gjaldeyrisstaða er tryggð með formlegum samningi við Bandaríkin, breytist skattgrunnurinn á Íslandi í grundvallaratriðum. Þá verður mögulegt að færa hluta skattheimtu frá tekjum yfir á innflutning án þess að slá á grunnþarfir heimila. Í slíku kerfi gæti tekjuskattur á lægri og miðlungstekjur lækkað verulega, á meðan tollar á lúxusvörur, orkufrekar vörur og hátekjuneyslu halda uppi tekjugrunninum. Þessi hugmynd, sem í Bandaríkjunum er hluti af pólitískri umræðu, gæti í íslensku samhengi orðið hluti af stærri heildarstefnu sem tengir saman orkuskipti, innlenda framleiðslu, gjaldeyrisvernd og innviðauppbyggingu.

Ísland stendur á tímamótum þar sem hefðbundnar lausnir duga ekki lengur til að tryggja stöðugleika, lága verðbólgu og sjálfbæran hagvöxt. Í litlu og opnu hagkerfi sem byggir á innflutningi á orku, mat og neysluvörum verður verðbólga óstöðug, krónan viðkvæm og skattkerfið þungt á vinnuafli. Til að brjóta upp þetta mynstur þarf að hugsa heildstætt og tengja saman orkuskipti, innlenda framleiðslu, gjaldeyrisvernd, innviðafjárfestingu og nýtt skattkerfi sem færist frá tekjum yfir á innflutning. Slík framtíðarsýn er metnaðarfull, en hún er raunhæf ef grunnþættir hagkerfisins eru endurstilltir í réttri röð.

Orkuskipti eru fyrsta skrefið. Rafvæðing bílaflota og innanlandsflugs myndi draga stórlega úr innflutningi á eldsneyti, sem er einn stærsti gjaldeyrisliður landsins. Þegar innflutningur á eldsneyti minnkar, verður krónan síður viðkvæm fyrir sveiflum á heimsmarkaði og verðbólga verður stöðugri. Á sama tíma myndi innlend framleiðsla á mat og öðrum grunnvörum styrkjast ef hún fengi aðgang að ódýrri raforku, tækni og fjármagni lífeyrissjóða. Ef grænmetisræktun, fiskeldi og matvælavinnsla geta nýtt raforku sem kostnaðargrunn, lækkar verð á innlendum mat og innflutningur dregst saman. Þetta færir neyslu frá gjaldeyriskræfum vörum yfir í innlendar og dregur úr verðbólguáhættu.

Þegar orkuskipti og innlend framleiðsla vinna saman myndast nýtt jafnvægi þar sem innflutningur minnkar og gjaldeyrisstaða styrkist. Í slíku kerfi verður mögulegt að endurskoða skattheimtuna. Í dag byggir skattkerfið á tekjuskatti og tryggingagjöldum, sem leggja þunga byrði á vinnuafl og draga úr ráðstöfunartekjum. Ef innflutningur minnkar og innlend framleiðsla eykst, verður hægt að færa hluta skattheimtu yfir á innfluttar vörur. Tollar á lúxusvörur, orkufrekar vörur og hátekjuneyslu gætu skilað ríkinu verulegum tekjum án þess að slá á grunnþarfir heimila. Tekjuskattur á lægri og miðlungstekjur gæti lækkað verulega, jafnvel um tugi prósentustiga, á meðan skattlagning á innflutning heldur uppi tekjugrunninum. Þetta myndi færa skattbyrðina frá vinnuafli yfir á neyslu sem hefur minni samfélagslega þýðingu og er oft innflutt.

Til að slíkt kerfi virki þarf gjaldeyrisstöðugleiki að vera tryggður. Ísland gæti gert gjaldeyrissamning við Bandaríkin sem veitir Seðlabankanum aðgang að dollurum í gegnum formlegt skipti. Slíkur samningur þyrfti að vera tengdur varnarsamningnum og byggja á gagnkvæmum hagsmunum. Ef samningurinn væri í stærðargráðu sem nemur 15–25 prósentum af landsframleiðslu myndi hann styrkja trúverðugleika krónunnar og draga úr hættu á skyndilegum gengissveiflum sem kynda undir verðbólgu. Með sterkum gjaldeyrisforða og formlegum stuðningi frá Bandaríkjunum myndi krónan verða stöðugri, verðbólga lægri og stýrivaxtastefna fyrirsjáanlegri. Þetta myndi gera ríkinu kleift að treysta meira á óbeina skatta og minna á tekjuskatt.

Afnám verðtryggingar væri síðasta skrefið í þessari heildarbreytingu. Verðtrygging hefur í áratugi flutt verðbólguáhættu yfir á heimili og fyrirtæki og gert peningastefnu óstöðuga. Ef verðtrygging hyrfi, og lífeyrissjóðir yrðu nýttir sem innviðasjóðir til að fjármagna vegi, hafnir, orkukerfi og matvælaframleiðslu, myndi innlend fjárfesting aukast og hagkerfið verða minna háð erlendu fjármagni. Innviðauppbygging sem er fjármögnuð innanlands dregur úr gjaldeyrisáhættu og styrkir langtíma stöðugleika. Lífeyrissjóðir gætu orðið burðarás í uppbyggingu innviða sem lækka kostnað, styrkja framleiðslu og draga úr verðbólgu.

Innleiðing þessa kerfis krefst pólitískrar samstöðu og markvissrar lagasetningar. Alþingi þyrfti að samþykkja heildstæða framtíðarsýn þar sem markmiðin eru skýr: stöðug króna, lægri verðbólga, aukin innlend framleiðsla, minni gjaldeyrisútstreymi og lægri skattbyrði á vinnuafli. Lagabreytingar þyrftu að vera stigvaxandi og fylgja þróun orkuskipta og innlendrar framleiðslu. Stjórnsýslan þyrfti að breytast og einbeita sér að orkuskiptum, innviðauppbyggingu og innlendri framleiðslu í stað þess að verja stóran hluta starfsfólks í innleiðingu erlendra reglna. Þetta myndi létta á stjórnsýslunni og gera hana skilvirkari.

Á fyrstu árum myndu áhrifin birtast í lægri verðbólgu, stöðugri krónu og auknum ráðstöfunartekjum heimila. Innlend framleiðsla myndi vaxa, innflutningur minnka og gjaldeyrisstaða styrkjast. Ríkið gæti lækkað tekjuskatt á lægri og miðlungstekjur og treyst meira á tolltekjur og virðisaukaskatt á innflutning. Þetta myndi færa skattbyrðina frá vinnuafli yfir á neyslu sem hefur minni samfélagslega þýðingu og er oft innflutt. Slíkt kerfi myndi skapa varanlegt jafnvægi í efnahagslífinu, styrkja krónuna og gera Ísland betur í stakk búið til að byggja upp innviði og tryggja stöðugleika til framtíðar.

Að lokum má segja að Ísland standi frammi fyrir tækifæri sem fá lönd búa yfir þ.e. að geta endurstillt efnahagskerfið sitt á eigin forsendum, með eigin auðlindum og eigin styrkleikum.

Hugmyndin um að færa skattheimtu frá tekjum yfir á innflutning, sem Donald Trump hefur talað fyrir í Bandaríkjunum, er ekki einföld eða óumdeild. En í íslensku samhengi, þar sem innflutningur er stór hluti neyslu, orkuskipti eru raunhæf, innlend framleiðsla getur vaxið og gjaldeyrisvernd er möguleg í gegnum formlegt samstarf við Bandaríkin, verður þessi hugmynd hluti af stærri mynd sem á sér raunverulegan efnahagslegan grundvöll.

Ef orkuskipti draga úr innflutningi á eldsneyti, ef innlend matvælaframleiðsla eykst með ódýrri raforku, ef lífeyrissjóðir verða burðarás í innviðauppbyggingu og ef krónan fær formlegan stuðning í gegnum gjaldeyrissamning, þá breytist allt. Þá verður hægt að létta skattbyrði á vinnuafli, styrkja innlenda framleiðslu, draga úr verðbólgu og byggja upp stöðugt efnahagskerfi sem þjónar hagsmunum almennings. Þetta er ekki einföld lausn, heldur heildstæð stefna sem krefst samstöðu, skýrleika og hugrekkis. En ef hún er framkvæmd af festu og skynsemi, gæti hún orðið ein stærsta framfarasókn íslensks efnahagslífs frá upphafi lýðveldisins, og þá myndi vaxtastigið á Íslandi færast niður í allt aðra stærðargráðu en við þekkjum í dag. Vextir gætu nálgast það sem tíðkast í stöðugum, litlum hagkerfum sem hafa sterka gjaldeyrisstöðu og innlenda framleiðslu sem heldur verðlagi stöðugu. Þetta myndi styrkja heimili, fyrirtæki, lífeyrissjóði og innviðauppbyggingu og skapa varanlegt jafnvægi í efnahagslífinu.

Árborg 28. September 2026

Höfundur er byggingafræðingur.