Á­byrgðinni má ekki útvista til tækninnar

Tækni gegnir sífellt stærra hlutverki á vinnustöðum. Hún er m.a. nýtt til að halda utan um laun, vinnutíma, vaktir og verkefni og hefur þannig bein áhrif á daglegt starf og kjör fólks. Með aukinni sjálfvirkni og gervigreind hefur hlutverk tækninnar enn meiri áhrif á stjórnun fyrirtækja. Tæknin er mikilvægt verkfæri en hún er eftir sem áður bara það: verkfæri.

Þetta vill þó stundum gleymast þegar eitthvað gerist sem hefur áhrif á starfsfólk. Tækninni er einfaldlega kennt um. Nokkur dæmi sem við í verkalýðshreyfingunni höfum heyrt þegar gerðar eru kröfur eða athugasemdir um laun og kjör okkar félagsfólks, eða birst hafa okkur í fjölmiðlum nýverið: „Kerfið tók þessa ákvörðun, mistök urðu við útreikning launa, kerfisuppfærsla leiddi til lakari launa“ o.fl. En þetta er ekki svo einfalt að hægt sé að kenna tækninni um mistök, yfirsýn eða vondar ákvarðanir í rekstri. Launafólk getur ekki greitt leiguna sína eða aðrar skuldir með slíkum eftiráskýringum.

Tækni er alltaf mannanna verk. Kerfi eru hönnuð, keypt, innleidd og stillt af fólki og fyrirtæki ákveða hvernig þau eru notuð. Atvinnurekandi losnar ekki undan ábyrgð gagnvart starfsfólki vegna þess að tölvukerfi kom við sögu. Atvinnurekandinn er ávallt í sterkari stöðu gagnvart launafólki. Hann ber fjárhagslega og stjórnunarlega ábyrgð á rekstri sínum og í því felst m.a. að tryggja að starfsfólk fái notið allra þeirra réttinda og launa sem því ber.

Gagnsæi tækninnar

Þetta skiptir enn meira máli eftir því sem tæknikerfi verða færari um að vinna úr upplýsingum, greina gögn og koma að ákvörðunum. Með aukinni sjálfvirkni og notkun gervigreindar geta kerfi metið frammistöðu, greint hegðun og vinnumynstur, forgangsraðað verkefnum og haft áhrif á vinnutíma, vinnuálag og önnur grundvallarstarfskjör.

Eftir því sem geta kerfanna eykst verður mikilvægara að launafólk viti hvernig þau eru notuð, hvaða upplýsingar liggja til grundvallar og geti fengið skýringar á niðurstöðum sem hafa áhrif á störf þess. Tryggja þarf aðkomu launafólks að innleiðingu tækni sem hefur bein áhrif á það, kjör þess og vinnuvernd á vinnustöðum.

Framtíð vinnunnar ræðst ekki af tækninni, heldur hvernig við innleiðum hana

Umræðan um gervigreind á vinnumarkaði hefur helst snúist um hvaða störf tæknin muni breyta eða jafnvel leysa af hólmi. Minna hefur farið fyrir spurningum um hvað gerist þegar ákvarðanir eða breytingar sem byggja á tækninni hafa bein áhrif á kjör og réttindi starfsfólks.

Eftir því sem tæknin fær stærra hlutverk á vinnustöðum verður mikilvægara að ábyrgð á notkun hennar sé skýr. Tæknin getur breytt því hvernig ákvarðanir eru teknar og hvernig samskiptum við starfsfólk er háttað, en hún breytir ekki þeirri ábyrgð sem fylgir því að hafa fólk í vinnu.

Höfundur er lögfræðingur hjá Alþýðusambandi íslands.