Fjöldi opin­berra starfs­manna - deilt um keisarans skegg

Fátt hefur verið meira rætt í efnahagsumræðunni undanfarið en fjölgun starfa hjá hinu opinbera. Tölurnar hafa verið notaðar sem vísbending um að ríkið sé að þenjast út og að opinberi geirinn keppi um vinnuafl við atvinnulífið. Þegar rýnt er í gögnin kemur hins vegar í ljós að myndin er flóknari en oft er látið í veðri vaka og að sú umræða sem af henni hlýst getur verið bæði villandi og ekki til þess fallin að styðja við faglega ákvarðanatöku og samfélagslegan ávinning. Samkvæmt nýrri samantekt fjármála- og efnahagsráðuneytisins fjölgaði stöðugildum hjá ríkinu um 16% frá 2019 til 2025. Um 93% fjölgunarinnar eru í heilbrigðisþjónustu, öryggisþjónustu og kennslu. Heilbrigðisþjónustan ein skýrir 72% fjölgunarinnar. Í öðrum störfum ríkisins, sem eru um helmingur allra ríkisstarfa, var fjölgunin aðeins 2% á sex árum.

Með öðrum orðum hefur störfunum ekki fjölgað innan stjórnsýslunnar þrátt fyrir verulegt álag og mikilvægi þess að stjórnsýsla landsins standi traustum fótum. Þeim hefur hins vegar fjölgað í framlínustörfum tengdum því að sinna sjúklingum landsins, löggæslu og kennslu. Þetta er þjónusta sem almenningur reiðir sig á dag hvern.

En af hverju hefur orðið fjölgun á fyrrgreindum sviðum? Skýringin er að stórum hluta lýðfræðileg. Landsmönnum fjölgaði um rúmlega 11% á sama tímabili og miðað við íbúafjölda hefur stöðugildum hjá ríkinu aðeins fjölgað um 4%.

Það sem vegur þó þyngst er breyting aldurssamsetningar þjóðarinnar. Fólki á aldrinum 70–79 ára hefur fjölgað um 35% frá 2019, meira en í nokkrum öðrum aldurshópi. Eldra fólk þarf meiri heilbrigðisþjónustu og það kallar á fleira starfsfólk og aukna þjónustu. Sú þróun mun halda áfram á næstu árum eftir því sem þjóðin eldist og er mikilvægt að við tökum stefnumarkandi ákvarðanir til þess að mæta þeirri þróun

Fleiri þættir skipta einnig máli. Ríkið hefur tekið við hluta öldrunarþjónustu frá sveitarfélögunum, þannig að hluti starfanna er ekki nýr heldur hefur færst á milli stjórnsýslustiga. Þá kallaði stytting vinnuvikunnar einnig á aukna mönnun í heilbrigðisþjónustu og ekki síst í vaktavinnu, þar sem halda þarf uppi þjónustu allan sólarhringinn.

Það skiptir einnig máli hvaða tölum er treyst. Hagstofan áætlaði fyrst að ríkisstarfsmönnum hefði fjölgað um 4,7% á einu ári, frá maí 2025 til maí 2026. Eftir leiðréttingu er talan 2,6% og tölur úr launakerfi ríkisins sýna 2,1%. Fyrstu tölur rata gjarnan í fyrirsagnir en leiðréttingarnar síður. Þegar víðtækar ályktanir eru dregnar af bráðabirgðatölum getur umræðan auðveldlega orðið skökk.

Aðhald og skilvirkni í ríkisrekstri eru sjálfsögð markmið og ávallt mikilvægt að við leitum leiða til að fara vel með almannafé. En umræða sem byggir á heildartölum án samhengis leiðir okkur í ranga átt. Ef markmiðið er að fækka opinberum störfum þarf að svara því hreinskilnislega hvar eigi að draga úr, hvort sem það er í heilbrigðisþjónustu, löggæslu, skólum eða á öðrum málefnasviðum

BHM hefur áhyggjur af stöðunni á almennum vinnumarkaði, þar sem um 40% félagsfólks starfar, og fylgist grannt með þróuninni. Öflugt atvinnulíf og traust opinber þjónusta eru þó ekki andstæður heldur styðja hvort annað. Atvinnulífið þarf menntað og heilbrigt starfsfólk og velferðarkerfið þarf öflugt atvinnulíf til að standa undir sér. Að stilla þessu tvennu upp sem keppinautum þjónar hvorugu.

Það er eðlilegt og nauðsynlegt að ræða umfang hins opinbera. Sú umræða þarf hins vegar að byggja á traustum gögnum og taka mið af þeim lýðfræðilegu breytingum sem eru að verða á íslensku samfélagi. Þær breytingar blasa við í tölunum og þær munu móta þörfina fyrir opinbera þjónustu næstu áratugi.

Á meðan deilt er um heildarfjölda ríkisstarfa án þess að spyrja hvar þeim hefur fjölgað og hvers vegna, er deilt um keisarans skegg. Raunverulega spurningin er hvernig við ætlum að mæta þörfum eldri þjóðar. Það er sú umræða sem skiptir máli.

Höfundur er hagfræðingur BHM.