Jöfnuður næst ekki í um öðrum hverjum kosningum

Með fullum jöfnuði er átt við að heildarfjöldi þingmanna hvers flokks sé í samræmi við fylgi flokksins á landsvísu.

Þorkell sat í starfshópi um breytingar á kosningalögum. Hann segir fjölmiðlaumræðuna um tillögur hópsins hafa snúist um of um hvaða kjördæmi og þingmenn hefðu grætt eða tapað ef breytingarnar hefðu gilt í síðustu kosningum.

„Það hefur löngum verið meinið við breytingar á kosningalögum, bæði hér og annars staðar, að sjónum er um of beint að því til hvers breytingarnar hefðu leitt í liðnum kosningum. Það villir sýn.“

Starfshópurinn notaði því svokallaðan kosningahermi. Með honum er hægt að prófa mismunandi aðferðir við úthlutun þingsæta á miklum fjölda tilbúinna kosningaúrslita í stað þess að dæma þau eingöngu út frá fyrri kosningum.

Kjördæmissætin of mörg og jöfnunarsætin of fá

Í dag eru 54 kjördæmissæti og níu jöfnunarsæti. Jöfnunarsætunum er ætlað að ná jöfnuði milli þingflokka miðað við landsfylgi þeirra eftir að kjördæmissætunum hefur verið úthlutað.

Þar er þó takmörkun. Hafi flokkur þegar fengið fleiri kjördæmissæti en landsfylgi hans gefur tilefni til heimilar stjórnarskráin ekki að taka þau sæti af honum við úthlutun jöfnunarsætanna. Jöfnunarsætin geta því ekki leiðrétt slíkt umframsæti eftir á.

„Kjördæmissætin hafa oftast verið of mörg og þá um leið jöfnunarsætin of fá til að tryggja jöfnuð milli þingflokka.“

Fullur jöfnuður náðist ekki í kosningunum 2013, 2016, 2017 og 2021 en náðist árið 2024.

Þorkell nefnir kosningarnar 2016 sérstaklega. Hann segir misvægið þá hafa orðið til þess að ríkisstjórnin náði naumum meirihluta á Alþingi vegna umframsætis eins stjórnarflokksins.

„Tilraunir með Kosningaherminn benda til þess að við því megi búast að með núverandi kosningakerfi óbreyttu náist ekki fullur jöfnuður í um öðrum hverjum þingkosningum.“

Starfshópurinn leggur því til að föst kjördæmissæti verði sex í hverju kjördæmi, sem er lágmarkið samkvæmt stjórnarskránni. Þau yrðu þá 36 alls en hin 27 sæti Alþingis jöfnunarsæti.

Hvað er jöfnunarfærsla?

Önnur tillaga starfshópsins snýr ekki að fjölda jöfnunarsæta heldur því hvernig þeim er komið niður á einstaka framboðslista.

Áður en kosið er liggur fyrir hversu mörg jöfnunarsæti koma í hlut hvers kjördæmis. Eftir kosningar er síðan fundið hversu mörg jöfnunarsæti hver flokkur fær á landsvísu.

Þá stendur eftir að ákveða hvaða flokkslistar í einstökum kjördæmum fá jöfnunarsæti viðkomandi flokks. Þar kemur jöfnunarfærslan til sögunnar.

Samkvæmt jöfnunarfærslunni er fyrst reiknað hvernig öll sæti hvers kjördæmis, bæði kjördæmissæti og jöfnunarsæti, myndu skiptast milli flokka ef eingöngu væri horft á atkvæðin í því kjördæmi.

Þegar niðurstöðurnar í öllum kjördæmum eru lagðar saman getur hins vegar komið í ljós að einstakir flokkar fá fleiri eða færri þingmenn en landsfylgi þeirra gefur tilefni til.

Þá þarf að leiðrétta niðurstöðuna svo jöfnuður náist milli flokkanna á landsvísu. Jöfnunarfærslan gengur út á að velja hvar sú leiðrétting fer fram þannig að úrslitum í einstökum kjördæmum sé raskað sem minnst.

„Við í starfshópnum göngum út frá því sem markmiði að úthlutun þingsæta hvers kjördæmis, að jöfnunarsætunum meðtöldum, eigi að vera í sem fyllstu samræmi við úrslitin í viðkomandi kjördæmi og að inngrip til að ná jöfnuði milli flokka á landsvísu valdi sem minnstri röskun.“

Þetta er forsenda sem starfshópurinn leggur til grundvallar.

„Fyrir þessu eru engin bein fyrirmæli, hvorki niðurstöður skoðanakannana né heldur ákvæði í lögum.“

Sé gengið út frá þeirri forsendu segir Þorkell hægt að sýna stærðfræðilega fram á að engin önnur aðferð raski hreinni kjördæmisúthlutun minna. Með jöfnunarfærslunni sé röskunin eins lítil og verða megi til að ná jöfnuði milli flokka.

Þorkell bendir á kosningarnar 2024 sem dæmi. Samkvæmt gildandi aðferð við úthlutun jöfnunarsæta endaði þá eitt sæti í hverju kjördæmanna sex hjá öðrum lista en þeim sem hefði fengið það ef eingöngu hefði verið horft á úrslitin í viðkomandi kjördæmi.

„Hefði jöfnunarsætunum verið úthlutað með jöfnunarfærslu, en engu öðru breytt, hefði aðeins þurft að hrófla við sæti í einu kjördæmi.“

Í þessu dæmi er aðeins verið að skipta út núverandi aðferð við úthlutun jöfnunarsæta fyrir jöfnunarfærslu. Aðrir þættir kosningakerfisins eru óbreyttir.

Fimm duttu út eftir endurtalninguna 2021

Þorkell segir jöfnunarfærsluna einnig stöðugri en núverandi aðferð. Með því er átt við að smávægilegar breytingar á atkvæðatölum séu síður líklegar til að valda miklum breytingum á því hvaða flokkslistar fá jöfnunarsætin.

Endurtalningin í Norðvesturkjördæmi árið 2021 er dæmi um það.

Atkvæðatölur breyttust þá aðeins lítillega en úthlutun jöfnunarsæta breyttist í fimm af sex kjördæmum.

Guðmundur Gunnarsson úr Viðreisn, Lenya Rún Taha Karim úr Pírötum, Rósa Björk Brynjólfsdóttir úr Samfylkingunni, Hólmfríður Árnadóttir úr Vinstri grænum og Karl Gauti Hjaltason úr Miðflokknum voru inni eftir fyrri talningu en duttu út eftir endurtalninguna.

Í þeirra stað komu Bergþór Ólason úr Miðflokknum, Jóhann Páll Jóhannsson úr Samfylkingunni, Orri Páll Jóhannsson úr Vinstri grænum, Guðbrandur Einarsson úr Viðreisn og Gísli Rafn Ólafsson úr Pírötum.

„Hefði jöfnunarsætunum verið úthlutað með jöfnunarfærslu hefði engin breyting orðið við endurtalninguna,“ segir Þorkell.

Sætafjöldinn fylgi kjósendafjölda

Þriðja meginbreyting starfshópsins snýr að því hversu mörg þingsæti koma í hlut hvers kjördæmis.

Starfshópurinn leggur til að skipting sætanna fylgi breytingum á fjölda kjósenda án þess að breyta þurfi lögum í hvert sinn sem breytingar á búsetu kalla á nýja sætaskiptingu.

Alþingi þyrfti fyrst að ákveða í lögum hvort ganga eigi til fulls eða skemur í jöfnun milli kjördæma. Aðaltillaga starfshópsins er fullur jöfnuður, en hópurinn bendir jafnframt á að hægt sé að innleiða breytinguna í áföngum.

Landskjörstjórn fengi síðan það hlutverk að fara yfir skiptingu þingsæta milli kjördæma að loknum hverjum þingkosningum samkvæmt þeim reglum sem Alþingi hefði sett. Breyting á sætaskiptingunni tæki gildi í næstu kosningum þar á eftir.

„Hafi Alþingi lagt pólitísku línurnar – hvort stefnt skuli að fullum jöfnuði, nánar skilgreindum takmörkuðum jöfnuði eða jöfnun í áföngum – er engin ástæða til að efna til pólitískra deilna í hvert sinn sem breyting á sætaskiptingu er orðin nauðsynleg.“

Sömu þingflokkar en önnur sæti 2024

Þegar allar tillögur starfshópsins eru lagðar á úrslit kosninganna 2024 fæst önnur mynd en í dæminu hér að framan þar sem aðeins var skipt um aðferð við úthlutun jöfnunarsætanna.

Hér er einnig tekið tillit til fjölgunar jöfnunarsæta í 27 og breyttrar skiptingar þingsæta milli kjördæma.

Heildarfjöldi þingmanna hvers flokks hefði engu að síður haldist sá sami og raun varð á. Samfylkingin hefði fengið 15 þingmenn, Sjálfstæðisflokkurinn 14, Viðreisn ellefu, Flokkur fólksins tíu, Miðflokkurinn átta og Framsókn fimm.

Það sem hefði breyst er hvaða kjördæmislistar fengju sætin.

Framsókn og Sjálfstæðisflokkur hefðu misst sitt hvort sætið í Norðausturkjördæmi en fengið sæti í Suðvesturkjördæmi. Miðflokkurinn hefði misst sæti í Norðausturkjördæmi en fengið annað í Suðurkjördæmi.

Viðreisn hefði misst sæti í Reykjavík norður en fengið viðbótarsæti í Suðvesturkjördæmi. Flokkur fólksins hefði misst sæti í Norðvesturkjördæmi en fengið annað í Reykjavík norður. Samfylkingin hefði misst sæti í Suðurkjördæmi en fengið viðbótarsæti í Suðvesturkjördæmi.

Þessar sætafærslur koma fram í skýrslu starfshópsins.

Sé síðan horft til þess hverjir voru næstir inn og út á viðkomandi framboðslistum miðað við þessar sætafærslur hefðu Willum Þór Þórsson, Jón Gunnarsson, Karólína Helga Símonardóttir, Marta Wieczorek, Heiðbrá Ólafsdóttir og Árni Rúnar Þorvaldsson komið inn.

Þórarinn Ingi Pétursson, Njáll Trausti Friðbertsson, Grímur Grímsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Þorgrímur Sigmundsson og Ása Berglind Hjálmarsdóttir hefðu þá setið eftir.

Afdrif einstakra frambjóðenda eru hér miðuð við hverjir voru næstir inn eða út á viðkomandi listum miðað við þessar sætafærslur, með fyrirvara um áhrif persónukjörsins.

Hvað ef breytingarnar verða ekki samþykktar?

Þorkell segir ekki að núverandi kosningakerfi sé ónothæft verði tillögurnar ekki samþykktar.

„Auðvitað fer ekkert beinlínis úrskeiðis. Gildandi lög standa fyrir sínu.“

Án breytinga yrði hins vegar ekki frekari jöfnun á misvægi atkvæða eftir búsetu. Hvort fullur jöfnuður næðist milli þingflokka yrði áfram háð úrslitum hverra kosninga og mikið flakk sæta milli frambjóðenda við litlar atkvæðabreytingar gæti haldið áfram.