Sjö­falt fleiri út­köll en sami fjöldi sérsveitarmanna

Áætlaður kostnaður við að fylla upp í þessi tíu stöðugildi yrði þrjú til fjögur hundruð milljónir króna.

Þetta er meðal þess sem kemur fram í nýrri greiningu Vörðu, íslenskrar hugveitu um þjóðaröryggi og viðnámsþrótt. Finna má skýrsluna hér á vef hugveitunnar.

Í skýrslunni er bent á að í fyrra sinnti sérsveitin 424 vopnaútköllum, sem samsvarar fleiri en einu slíku útkalli á dag. Frá árinu 2014 hafa þessi útköll rúmlega sjöfaldast í tíðni en það ár voru þau 56.

Flest þessara útkalla eru vegna hnífa- og eggvopna. Tíðni þeirra hefur áttfaldast á tímabilinu en einnig hefur orðið fjölgun í útköllum vegna skotvopna. Þau voru nærri því þrefalt fleiri árið 2025, borið saman við 2014.

Mönnun hefur ekki fylgt þessari þróun eftir og hefur fjöldi starfandi sérsveitarmanna lítið breyst frá árinu 2008.

Árið 2008 var 41 sérsveitarmaður starfandi hjá ríkislögreglustjóra. Árið 2018 voru þeir 46 og voru þeir enn 46 talsins í fyrra, þó fjöldinn hafi breyst milli ára á tímabilinu.

„Þótt opinberar heimildir noti ekki með öllu sama orðalag, benda birtar tölur til þess að heildarmönnun hafi lítið breyst í sautján ár.“

Vorið 2025 stóð til að halda nýliðanámskeið fyrir sérsveitina en því var aflýst vegna fjárskorts. Þá höfðu um fimmtíu lögregluþjónar tekið þátt í undirbúningsferli sem stóð yfir í tæpt ár og var helmingur þeirra metinn hæfur til að taka þátt í námskeiðinu.

Dómsmálaráðherra boðaði viðbrögð og samþykkti Alþingi í júlí áttatíu milljóna króna fjárveitingu til nýliðamenntunarinnar. Námskeiðið var haldið og voru tveir ráðnir í sérsveitina, samkvæmt skýrslu Vörðu. Þar segir einnig að við það hafi heildarfjöldi sérsveitarmanna þó ekki aukist.

Breytt öryggisumhverfi eykur álag

Sérsveitarmenn sinna ekki eingöngu vopnaútköllum heldur taka þeir einnig þátt í handtökum sem eru metnar hættulegar og er þeim einnig ætlað að bregðast við gíslatökum, sprengjuárásum og öðrum slíkum bráðaatvikum.

Ekki er hægt að meta álag á sérsveitina eingöngu út frá fjölda vopnaútkalla. Breytt öryggisumhverfi Íslands og heimsins alls eykur álagið á sveitina.

„Á meginlandi Evrópu hafa skemmdarverk á landi og hafi, tilraunir til manndráps, netárásir og önnur refsiverð háttsemi verið tengd við erlend ríki og leyniþjónustur þeirra og margfaldast á milli ára. Samhliða hefur skipulögð brotastarfsemi orðið umfangsmeiri og ofbeldisfyllri. Viðbragð við báðum þessum nýju hættum mun vera að miklu leyti á herðum sérþjálfaðra sveita eins og sérsveitar ríkislögreglustjóra.“

Þá eru nefnd tvö dæmi í skýrslunni sem sýna hvernig landfræðileg stærð starfssvæðis sérsveitarinnar eykur áhrif einstakra verkefna á mannafla sveitarinnar. Annað dæmið er frá 2017 þegar sérsveitarmenn voru fluttir með þyrlu Landhelgisgæslunnar um borð í togarann Polar Nanoq, sem var þá um 170 kílómetra frá landi, þar sem þeir handtóku tvo skipsverja.

Hitt dæmið er nýlegra og er þegar sérsveitarmenn voru í sumar fluttir um borð í Bandero, þar sem þeir handtóku skipstjórann og tóku yfir stjórn skipsins.

Sjá einnig: Skip­stjóri Bandero hand­tekinn og skipið fært til hafnar

„Breytt öryggisumhverfi krefst þess að sveitin ráði við langvinnar og fjarlægar aðgerðir án þess að viðbúnaður annars staðar gefi eftir. Mönnun, vaktaskipulag og flutningsgeta þurfa að taka mið af því.“

Þörf á nýju heildarmati

Fyrsta skrefið sem taka þarf til að bæta stöðuna, samkvæmt skýrslu Vörðu, er að manna áðurnefnd tíu stöðugildi sem eru heimiluð. Við það myndi starfandi sérsveitarmönnum fjölga um tæp 22 prósent og er hægt að grípa til þessa mjög fljótt.

Samhliða því þarf að vinna nýtt heildarmat á hlutverki, verkefnum, viðbúnaði, mannafla og fjárfestingarþörf sérsveitarinnar.

Slíkar greiningar eru gerðar og birtar reglulega og jafnvel árlega í nágrannalöndum Íslands. Ekkert mat hefur verið birt hér á Íslandi.

Þetta mat þarf að sýna hversu marga sérsveitarmenn þarf til að halda uppi sólarhringsviðbúnaði, sinna þjálfun og ráða við dagleg útköll, svo eitthvað sé nefnt. Í kjölfarið þarf að vinna og birta áætlun um mönnun og uppbyggingu sérsveitarinnar og annars vopnaðs viðbragðs lögreglunnar.

„Uppbyggingin sem bíður krefst fyrirsjáanlegrar fjármögnunar til framtíðar. Aðildarríki Atlantshafsbandalagsins hafa skuldbundið sig til að verja allt að 1,5 prósentum af vergri landsframleiðslu árlega til öryggistengdra útgjalda fram til 2035, meðal annars til verndar mikilvægum innviðum, borgaralegs viðbúnaðar og viðnámsþróttar,“ segir í skýrslunni.

Þá segir þar að stjórnvöld þurfi að meta hvaða hlutar þessarar uppbyggingar falli undir þær skuldbindingar sem Ísland hafi þegar undirgengist.

„Engin teikn eru á lofti um að álagið á sérsveitina minnki, þvert á móti. Þeim mun brýnna er að nægur sérhæfður mannafli sé tiltækur þegar dagleg útköll, viðbúnaður og umfangsmikil verkefni skarast. Til þess þarf að manna sveitina og efla búnað og þjálfun.“