Er ekki kominn tími til að endur­skoða ís­lenska kjarasamningamódelið?

Ég hef fylgst með íslenskum vinnumarkaði frá ýmsum hliðum í áratugi, m.a. setið í samninganefndum fyrir Vinnuveitendasamband Íslands og síðar Samtök atvinnulífsins, auk þess að hafa tekið þátt í rekstri fyrirtækja og setið í stjórnum félaga og samtaka.

Sú reynsla hefur sannfært mig um að eitt stærsta vandamál íslenska vinnumarkaðarins sé ekki vilji launafólks til að bæta kjör sín. Það er bæði eðlilegt og sjálfsagt. Vandamálið er hvernig kerfið sjálft er uppbyggt.

Höfrungahlaupið

Á Íslandi eru gerðir fjölmargir kjarasamningar og hver hópur hefur eðlilega hvata til að ná að minnsta kosti jafn góðum, og helst betri, samningi en sá sem samdi á undan.

Einn hópur fær 5%, sá næsti telur sig eiga rétt á 6% vegna menntunar eða ábyrgðar og sá þriðji gerir þá niðurstöðu að sínu viðmiði. Þegar hringurinn hefur farið nógu langt telja þeir sem sömdu fyrst að þeir hafi setið eftir. Þetta er hið svokallaða höfrungahlaup. OECD hefur bent á þessa sérstöðu Íslands og varað við að slíkt kapphlaup geti veikt tengsl launaþróunar og framleiðni og grafið undan samkeppnishæfni.

Vandamálið er ekki kjarasamningar heldur skortur á nægilegri samhæfingu þeirra.

Þegar launahækkunin étur sjálfa sig upp

Ef laun hækka ítrekað meira en framleiðni eykst hækkar kostnaður fyrirtækja. Hluti þess fer út í verðlag, verðbólga eykst og vextir haldast hærri. Í litlu opnu hagkerfi getur jafnframt skapast þrýstingur á krónuna, sem hækkar verð innfluttrar vöru og eykur verðbólgu enn frekar.

Þannig getur myndast vítahringur: Launahækkanir umfram framleiðni → aukinn kostnaður → verðbólga → hærri vextir → þrýstingur á krónuna → meiri verðbólga → nýjar launakröfur.

Auðvitað skýra kjarasamningar ekki einir verðbólgu. Ríkisfjármál, húsnæðismarkaður, innflutningsverð og ytri áföll skipta einnig miklu. En við eigum ekki að horfa fram hjá því sem við getum sjálf haft áhrif á. Raunveruleg kjarabót er nefnilega ekki prósentan á launaseðlinum heldur það sem launin standa undir að greiða.

Sá sem fær 7% launahækkun við 6% verðbólgu fær aðeins um 0,9% raunlaunahækkun. Sá sem fær 4% hækkun við 2% verðbólgu fær hins vegar um 2% raunlaunahækkun. Minni launahækkun getur því skilað meiri kjarabót og þá eru áhrif hárra vaxta á skuldsett heimili ekki einu sinni komin inn í dæmið.

SALEK reyndi að breyta þessu

SALEK (Samstarf um launaupplýsingar og efnahagsforsendur kjarasamninga) var tilraun til að færa íslenska vinnumarkaðinn nær því sem þekkist annars staðar á Norðurlöndum. Grunnhugsunin var einföld: Launahækkanir þurfa að taka mið af því svigrúmi sem hagkerfið og framleiðnin skapa. Leiðandi samningsaðilar setja rammann og aðrir hópar semja innan sama heildarsvigrúms. Þannig átti að draga úr höfrungahlaupinu.

SALEK náði ekki að festa sig í sessi. Slíkt kerfi virkar aðeins ef stór hluti vinnumarkaðarins samþykkir sömu leikreglur. Ef einn hópur sýnir hófsemi en annar nær skömmu síðar mun meiri hækkunum hrynur samstaðan. En það þýðir ekki að grunnhugsunin hafi verið röng.

Hvað gera Norðurlöndin?

Í Noregi byggist launamyndun meðal annars á svokölluðu frontfagsmodellen. Sá hluti atvinnulífsins sem stendur í alþjóðlegri samkeppni myndar mikilvægt viðmið um það svigrúm sem aðrir hlutar vinnumarkaðarins hafa. Svipuð grunnhugsun er í Svíþjóð og Danmörku. Þetta þýðir ekki að allir eigi að fá sömu laun eða sömu hækkun. Spurningin sem menn byrja á er einfaldlega: Hvað getur atvinnulífið í heild staðið undir án þess að verðbólga og samkeppnisstaða fari úr böndunum?

Krónan eða undirliggjandi vandinn?

Þetta tengist einnig umræðunni um íslensku krónuna og evruna. Evra myndi eyða gengisáhættu gagnvart evrusvæðinu. En hún myndi ekki eyða því vandamáli ef laun og verðlag á Íslandi hækka hraðar en framleiðni og kostnaður hjá samkeppnislöndum okkar.

Með krónu getur gengið aðlagast þegar samkeppnisstaðan versnar. Með evru er sú leið ekki til staðar og aðlögunin þarf þá frekar að eiga sér stað í gegnum laun, verð eða atvinnustig. Stöðugur gjaldmiðill og stöðugt hagkerfi eru því ekki alveg sami hluturinn.

Einfaldara og samhæfðara kerfi

Ég tel tímabært að ræða hvort hægt sé að byggja íslenska kjarasamningakerfið upp með einfaldari og samhæfðari hætti. Ekki til að veikja verkalýðshreyfinguna eða skerða samningsrétt launafólks, heldur til að auka líkurnar á að kjarabæturnar haldist.

Hugsanlegt væri að byggja kerfið á þremur meginstoðum:

1. Sameiginlegu mati á svigrúmi til launahækkana út frá framleiðni, verðbólgumarkmiði og samkeppnisstöðu.
2. Sameiginlegum grunni um lágmarkslaun og grundvallarréttindi.
3. Svigrúmi fyrir atvinnugreinar, starfsstéttir og fyrirtæki til að greiða umfram grunninn þegar framleiðni, menntun, ábyrgð, eftirspurn eða afkoma gefur tilefni til.

Markmiðið er ekki að allir hafi sömu laun. Launamunur þarf að geta endurspeglað menntun, ábyrgð, reynslu, framleiðni og markaðsaðstæður. En ein regla verður að gilda til lengri tíma:

Við getum ekki skipt meiri verðmætum en við sköpum.

Stöðugleiki er líka kjarabót

Við leggjum stundum of mikla áherslu á prósentuna sem stendur í kjarasamningnum en of litla áherslu á það sem stendur eftir í veski heimilanna. Hvað gagnast 7% launahækkun ef verðbólga étur hana upp og vextir hækka greiðslubyrði heimilanna. Stöðugleiki er líka kjarabót. Lág verðbólga er kjarabót. Lægri vextir eru kjarabót.

Kannski var því grunnhugsunin í SALEK réttari en okkur tókst að gera að varanlegum hluta íslenska vinnumarkaðarins. Við þurfum ekki endilega að endurvekja SALEK í sömu mynd. En við ættum að endurvekja þá hugsun að árangur kjarasamninga eigi ekki fyrst og fremst að mælast í því hver fékk hæstu prósentuna við undirritun.

Hann á að mælast þegar samningstímabilinu lýkur: Hafa raunlaun hækkað? Er verðbólgan lægri? Eru vextir lægri? Er atvinnuöryggi meira? Getur fjölskyldan keypt meira fyrir ráðstöfunartekjur sínar? Þegar upp er staðið er stærsta kjarabótin ekki hæsta prósentan á undirskriftardegi.

Hún er það sem stendur eftir í vasa launamannsins þegar samningstímabilinu lýkur.

Höfundur er fyrrverandi varaformaður Samtaka ferðaþjónustunnar.