Þau sem eftir sitja

Það hefur líklega ekki farið framhjá mörgum að töluverðar hræringar hafa verið í atvinnulífinu undanfarið. Við höfum fengið fregnir af tíðum uppsögnum á starfsfólki og miklar breytingar hafa einnig verið boðaðar eða ákvarðaðar á ýmsum störfum og starfsemi. Það að missa vinnuna er oftast mikið áfall og því fylgir einnig óvissa, ekki síst er varðar fjárhaginn. Atvinnumissir hefur einnig oft í för með sér erfiðar tilfinningar s.s. skömm, reiði, depurð og kvíða. Heilt yfir felur atvinnumissir í sér mikið álag. Mikilvægt er að styðja vel við bakið á þeim sem verða fyrir atvinnumissi. En hvað með þau sem eftir sitja á vinnustaðnum? Í þessari grein er ætlunin að fjalla um þá stöðu sem getur komið upp á vinnustöðum í kjölfar uppsagna og breytinga, og þær áskoranir sem þau sem eftir sitja standa mögulega frammi fyrir í breyttum veruleika.

Hvernig líður okkur í breytingum?

Það er mannlegt að sækja í ákveðinn stöðugleika og fyrirsjáanleika. Það á einna helst við um grunnþarfir okkar, sem eru helst eins og einhver sagði; fæði, klæði og húsnæði. En við viljum líka hafa fyrirsjáanleika um aðra þætti lífsins, þó það sé einstaklingsbundið að hvaða marki. Breytingar eru hins vegar óhjákvæmilegur hluti lífsins og skapa tímbundna óvissu hvort sem þær eru óvæntar eða skipulagðar, velkomnar eða erfiðar – eða allt í senn. Allar breytingar ógna stöðugleika okkar. Slíkt ástand skapar gjarnan óöryggistilfinningu og ýtir undir streitu hjá okkur. Þegar breytingar standa fyrir dyrum, þá veltum við oft fyrir okkur og höfum jafnvel áhyggjur af því hver verði endanleg útkoma breytinganna. Hvort þær muni hugnast okkur eða verða okkur til góðs. Við vitum jú hvað við höfum, en ekki hvað tekur við. Á sama tíma erum við kannski að syrgja missi sem varð við breytinguna og gamla vinnustaðinn okkar. Við söknum fyrrum vinnufélaga og vinnustaðarins sem við tilheyrðum fyrir breytingar. Sum upplifa sorg, önnur reiði, eða kvíða eða allt samanlagt. Mikilvægt er að vita að þessar tilfinningar eru eðlilegar en einstaklingsbundnar að einhverju leyti. Fólk getur upplifað aðstæður á ólíkan hátt, og ekkert er rétt eða rangt undir þessum kringumstæðum.

Hvað er þá til ráða?

Við erum í fullum rétti að upplifa reiði, sorg eða aðrar erfiðar tilfinningar. En það getur einnig reynst varhugavert að festast þar og við þurfum á endanum að halda áfram veginn og gera upp við okkur með hvaða hætti. Þegar breytingar eru óvæntar og erfiðar er mikilvægt að huga að því sem hefur gagnast okkur vel áður þegar slíkir áfalla- eða streitutímar hafa herjað á okkur. Þá er mikilvægt að við pössum upp á grunninn okkar; svefn, hreyfingu, matarræði og félagslega stuðningsnetið okkar. Gagnlegt getur verið að draga úr streitutengdum áreitum í einkalífinu og finna það sem nærir okkur andlega og veitir okkur gleði og ánægju.

Í vinnunni er gott ráð að leggja áherslu á að einbeita sér að því sem við höfum stjórn á og sleppa tökunum þar sem við höfum ekki stjórn. Með því móti eyðum við ekki óþarfa orku í eitthvað sem við hvort eð er höfum ekki áhrif á, né getum breytt. Jafnframt er gagnlegt að forgangsraða því mikilvægasta, fram yfir síður mikilvæga hluti.

Að auki geta viðhorf okkar í breytingum skipt sköpum. Það er, með hvaða hugarfari við tökumst á við breytingar og áskoranir í lífinu. Ætlum við að þrauka í gegnum þetta tímabil eða leggja áherslu á að þrífast? Við höfum alltaf eitthvað val hér. Ætla ég að nálgast breytingarnar af forvitni og skoða möguleg tækifæri fyrir mig og vinnustaðinn með jákvæðu hugarfari? Eða bíða breytingarnar af mér, vona það skásta en búast við hinu versta? Hvor nálgunin ætli sé betri fyrir okkar líðan? Kannski bíða ný tækifæri í breytingum, kannski ekki. En við getum að minnsta kosti verið virk í breytingarferlinu og reynt að hafa áhrif á að gera vinnustaðinn að þeim stað sem viljum starfa á. Við getum nefnilega haft töluverð áhrif á starfsandann og vinnustaðamenninguna sem verður til í kjölfar breytinga.

Þrátt fyrir að breytingar séu ekki teknar af starfshópnum sjálfum, getur starfshópurinn tekið ábyrgð varðandi að leggja sig fram við að byggja upp góðan og sálfélagslega öruggan vinnustað. Huga þarf að því að starfsfólk sýni hvert öðru virðingu og samkennd í samskiptum, þrátt fyrir streitutímabil. Mikilvægt er að hver og einn beri ábyrgð á sér, sinni hegðun og vandi sig þar. Einnig að starfsfólk hlúi hvert að öðru og sýni samstöðu og vilja til að byggja upp, með jákvæð viðhorf að leiðarljósi.

Ábyrgð stjórnenda er einnig mjög mikil. Þeirra hlutur felst í að vera sýnilegir og aðgengilegir. Miðla upplýsingum vel og jafnóðum. Einnig þurfa stjórnendur að vera fyrirmyndir hvað varðar framkomu og samskipti á vinnustaðnum og leggja línur með starfsfólki um hvernig vinnustað þau vilja byggja upp á ný. Hlúa þarf að starfsfólki, sýna skilning og samkennd og eiga regluleg samtöl eða bjóða utanaðkomandi aðstoð eða handleiðslu hjá sérfræðingum.

Það er vel hægt að koma sem öflugur hópur út úr erfiðum breytingum, en til þess þurfa öll að leggjast á eitt, hlúa að sér og starfshópnum, auk þess að viðhafa lausnamiðuð og gagnleg viðhorf.

Höfundur er sálfræðingur, mannauðsráðgjafi og meðeigandi Lífs og sálar, sálfræði- og ráðgjafastofu.