Hvernig á ég að á­kveða hvað ég ætla að kjósa? Ráð frá sál­fræðingi sam­fé­lagsins

Nú þegar umræðan um þjóðaratkvæðagreiðsluna tröllríður öllu hef ég rekist á nokkra sem lýsa því að þeim finnist erfitt að setja sig inn í málið. Sumir segja að því meira sem þeir hlusti á og lesi sér til, þeim mun erfiðara verði að ákveða sig. Aðrir ætla að setjast niður daginn fyrir kjördag, kynna sér málið vel og taka síðan ákvörðun.

Mér finnst þetta mjög skiljanlegt, enda um flókið og mikilvægt mál að ræða. Sem akademíker myndi ég aldrei mæla gegn því að fólk kynni sér málin. En sem sálfræðingur leyfi ég mér að efast um að meiri upplýsingar muni hjálpa við að taka ákvörðun af þessu tagi.

Heilinn er ekki reiknivél

Rannsóknir í félagssálfræði sýna að hlutlausar upplýsingar leiða ekki endilega til hlutlausari skoðana. Í frægri rannsókn sýndu Lord, Ross og Lepper (1979) að þegar stuðningsmenn ólíkra sjónarmiða lásu sömu upplýsingar um dauðarefsingar urðu þeir oft enn sannfærðari um upphaflega afstöðu sína. Skýringin á þessu er að við tökum ekki upplýsingar inn í tómt kerfi. Við túlkum þær í ljósi fyrri skoðana, sjálfsmyndar og þess hóps sem við teljum okkur tilheyra.

Jafnvel þó við umbreytum ekki upplýsingum í 0 og 1, þýðir ekki að upplýsingar séu gagnslausar. Þær geta svarað mikilvægum staðreyndaspurningum. En þær segja okkur ekki sjálfkrafa hvað við eigum að vilja og velja. Það er ólíklegt að hinn almenni kjósandi geti myndað sér fullkomlega upplýsta skoðun á öllum áhrifum þess að hefja aðildarviðræður að nýju. Sérstaklega þegar stór hluti svaranna liggja í framtíðinni í síbreytilegum heimi.

Áttaviti í upplýsingaþoku

Þegar staðreyndirnar gefa okkur ekki eitt augljóst svar þurfum við að ákveða hversu miklu máli ólík atriði skipta okkur. Þar geta gildi vísað vegin. Samkvæmt kenningu Shalom Schwartz eru gildi tiltölulega stöðug grundvallar leiðarljós sem hafa áhrif á ákvarðanir okkar, viðhorf og hegðun. Í uppfærðri kenningu Schwartz frá 2012, sem endurbætt var til að taka betur mið af gildum fólks um allan heim, eru grunngildin 19 talsins og eru í undir og yfirflokkum sem raðast á hringlaga litróf, þar sem nálæg gildi eru samrýmanleg en andstæð gildi togast á.

Til einföldunar fjalla ég hér fyrst og fremst um fjóra meginflokka Schwarts.

● Framsækni: (e. openness to change), sem tekur til sjálfræðis, örvunar og nautnar og snýst um sjálfstæða hugsun, nýjungar og áskoranir.

● Festa (e. conservation) tekur til öryggis, hefða og reglufylgni og snýst um stöðugleika og varðveislu hins viðtekna.

● Sjálfsefling (e. self-enhancement), sem tekur til valda og árangurs og snýst um eigin hag og stöðu.

●Handanhyggja (e. self-transcendence), sem tekur til velvildar og algildis, og snýst um velferð annarra og náttúrunnar.

Gildin mynda tvö andstæðupör í hringnum, þar sem nálægir yfirflokkar fara vel saman en andstæð gildi togast á.

Hvað segja 24.703 Evrópubúar okkur?

Gildi Schwartz hafa verið könnuð í rannsóknum í áratugi og um allan heim aðhyllist fólk þessi gildi. Forgangsröðun gildanna er þó mismunandi eftir einstaklingum og löndum. Til dæmis hefur þetta verið rannsakað til að kanna afstöðu fólks til Evrópusambandsins. Dennison, Seddig og Davidov rannsökuðu árið 2021 gögn frá 24.703 einstaklingum í 13 Evrópulöndum og spurðu hvort persónuleg gildi samkvæmt kenningu Schwartz gætu hjálpað til við að skýra hverjir styðja aðild að Evrópusambandinu.

Eitt gildi skar sig sérstaklega úr: algildishyggja (e. universalism). Fólk sem leggur meiri áherslu á skilning, umburðarlyndi, jafnrétti, velferð allra manna og vernd náttúrunnar er líklegra til að vera jákvætt gagnvart Evrópu. Þessir þættir tengjast síðan meiri stuðningi við aðild að ESB. Á hinn bóginn tengdust varðveislugildi (e. conservation) — til dæmis áhersla á öryggi, hefðir, samræmi og stöðugleika — við minni stuðningi við ESB.

Sama gildi - sitthvor niðurstaðan

En hér kemur mikilvægt atriði. Þessi rannsókn sýnir ekki að framsækið fólk eigi að kjósa já á laugardaginn, og fólk sem aðhyllist festu eigi að kjósa nei. Tengslin voru flóknari en svo. Það er líka áhugavert að fylgjast með umræðunni fyrir kosningar og hlusta eftir því hvaða gildi já- og nei-hreyfingin leggja áherslu á. Ég tel mig hafa heyrt dæmi um að höfðað sé til allra þessara fjögurra megin gilda bæði af já- og nei hreyfingunni - en með ólíkum rökum. Hér eru nokkur dæmi, en er ekki ætlað að vera tæmandi upptalning.

● Framsækni

Já-hreyfingin hefur talað fyrir opnun á nýjum tækifærum til viðskipta og samstarfs með aðilda að ESB. Nei hreyfingin hefur talað fyrir því að halda fleiri tækifærum opnum með því að halda í EES samninginn.

● Festa

Já hreyfingin hefur talað fyrir mikilvægi þess að styrkja varnir okkar með því að ganga í ESB á meðan nei hreyfingin telur að öryggi okkar sé betur varið utan.

● Sjálfsefling

Já hreyfingin hefur talað fyrir lægri vöxtum, meiri viðskiptum og lægra matvælaverði með inngöngu í ESB. Nei hreyfingin hefur talað fyrir meiri hagvexti og lægra atvinnuleysi með því að standa utan sambandsins.

● Handanhyggja

Já hreyfingin hefur talað um ESB sem friðarbandalag sem styður við aukna samvinnu á milli landa. Nei hreyfingin hefur talað fyrir samstöðu með verka og láglaunafólki með því að verja núverandi kjarasamningamódel og krefjast þess ekki að fólk flytji ef íslenskt hagkerfi kólnar, enda sé tekjujöfnuður mikill á Íslandi.

Þess vegna er ekki hægt að segja að ákveðið gildi leiði sjálfkrafa til Já eða Nei. Sama gildi getur stutt ólíka niðurstöðu, eftir því hvernig fólk metur afleiðingar hvors kosts.

Æfing fyrir óákveðna

En þar sem gildi fólks eru almennt stöðug og fólki líður vel þegar það hegðar sér í samræmi við gildin sín, eru þau gagnlegur leiðarvísir til að taka flóknar ákvarðanir í óvissum heimi.

Ef þú ert óákveðinn skaltu prófa þetta:

1. Veldu þau tvö eða þrjú gildi sem skipta þig mestu mál í gildahjóli Schwartz.

2. Skrifaðu niður hvaða rök Já-hreyfingin færir fyrir því að hennar afstaða þjóni þessum gildum.

3. Skrifaðu síðan niður hvaða rök Nei-hreyfingin færir fyrir því sama.

4. Spyrðu þig að lokum: Hvor hliðin sannfærir mig betur um að hún stuðli að þeim gildum sem mér finnst mikilvægust?

Ekki spyrja bara: „Hvaða hlið hefur rétt fyrir sér?“ Spyrðu líka: „Hvaða framtíð samræmist best þeim gildum sem ég vil að móti íslenskt samfélag?“

Gildi koma ekki í stað upplýsinga. Alveg eins og svarið við ráðgátum alheimsins er ekki 42, þá ákveða gildin ekki hvort við kjósum já eða nei. En þau hjálpa okkur að meta upplýsingarnar og ákveða hvað skiptir mestu máli.

Höfundur er doktor í félagssálfræði