Réttindi barna til fram­tíðar

Í júní 2026 birti UNICEF, barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, nýjustu útgáfu Children’s Climate Risk Report (CCRR), eina ítarlegustu samantekt sem gerð hefur verið um áhrif loftslagsbreytinga á börn. Skýrslan sýnir svart á hvítu að loftslagsvá er ekki aðeins umhverfisvandi - hún er aðför að réttindum barna sem snertir líf, heilsu, öryggi og framtíð milljarða barna um allan heim.

Þótt loftslagsvá hafi áhrif á alla, eru börn sérstaklega viðkvæm. Líkamlegur og andlegur þroski minni geta til að takast á við áföll og takmarkaður aðgangur að þjónustu gerir þau mun berskjaldaðri en fullorðna. Skýrslan sýnir að næstum öll börn í heiminum búa þegar við að minnsta kosti eina loftslagsvá, og meira en 1,1 milljarður barna er útsettur fyrir þremur eða fleiri slíkum hættum. Þetta er fordæmalaus staða.

Greiningar CCRR 2026 sýna að loftslagstengdar hættur sem ógna börnum eru helst flóð, hitabylgjur og þurrkar, skógareldar, stormar og loftmengun, auk malaríu sem er loftslagsnæm hætta.

Þessar hættur eru ekki einangraðar. Þær raðast saman og magna hver aðra upp. Þurrkar geta eyðilagt uppskeru og aukið matarskort. Þurrt gróðurfar eykur líkur á skógareldum sem valda loftmengun og skilja eftir jarðveg sem er viðkvæmur fyrir skyndiflóðum. Flóð geta síðan eyðilagt heimili, skóla og heilsugæslu og dreift vatnsbornum sjúkdómum. Fyrir börn getur þessi vítahringur haft langvarandi áhrif á heilsu, menntun og öryggi.

Loftslagsvá hefur áhrif á alla þætti í lífi barna. Flóð, stormar, hitabylgjur og loftmengun ógna heilsu þeirra, matvælaöryggi og aðgengi að hreinu vatni. Árið 2024 urðu 242 milljónir barna fyrir truflun á skólagöngu vegna loftslagstengdra hamfara og á árunum 2016-2023 voru 62 milljónir barna á flótta í heimalandi sínu af sömu ástæðum. Slíkar aðstæður auka hættu á ofbeldi, misnotkun og öðrum brotum gegn réttindum barna.

Loftslagsvá er alþjóðlegt vandamál, en áhrifin eru mjög misjöfn. Börn í fátækum ríkjum, smáum eyríkjum og landluktum svæðum eru oft mest útsett. Þar eru samfélög veikburða, innviðir brothættir og aðgangur að grunnþjónustu takmarkaður. Í sumum löndum eru nær öll börn útsett fyrir mörgum hættum samtímis.

CCRR 2026 byggir á nýjum gagnagrunni UNICEF, Global Child Hazard Database, þar sem hættur sem börn eru útsett fyrir eru kortlagðar með meiri nákvæmni en nokkru sinni. Þar má sjá hvar börn búa, hvaða hættur ógna þeim og hvar innviðir eru veikastir. Þetta gerir stjórnvöldum kleift að bregðast markvissar við, forgangsraða fjármagni og styrkja þjónustu sem verndar börn.

Loftslagsvá er ekki aðeins siðferðilegt mál heldur lagalegt. Alþjóðadómstólar hafa staðfest að ríki beri skyldu til að vernda börn og bregðast við loftslagsvá. Vanræksla getur leitt til skaðabótaábyrgðar gagnvart öðrum ríkjum.

CCRR 2026 er ákall um aðgerðir. Börn eru ekki aðeins framtíðin – þau eru nútíðin, og loftslagsvá bitnar nú þegar á þeim. Með markvissum aðgerðum, réttlátum orkuskiptum og styrkingu grunnþjónustu er enn hægt að tryggja börnum öruggari, heilbrigðari og réttlátari framtíð.

Loftslagsbreytingar tengja saman kynslóðir. Ákvarðanir sem teknar eru í dag munu hafa áhrif á líftíma barna og ungmenna sem munu lifa lengst með afleiðingunum. Þess vegna ber okkur sem samfélagi að tryggja að börn fái sæti við borðið þegar framtíðin er mótuð.

Ríkjum heims ber skylda til þess að vernda öll börn fyrir afleiðingum loftslagsbreytinga, beinum jafnt sem óbeinum. Öll börn eiga samkvæmt Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna rétt á því að lifa og þroskast, fá menntun, sinna tómstundum, hvílast og eiga öruggt heimili. Loftslagsbreytingar ógna öllum þessum réttindum og því er loftslagsaðgerðum ekki aðeins ætlað að vernda náttúruna heldur einnig að tryggja grundvallarréttindi barna.

Loftslagsbreytingar geta ekki aðeins haft áhrif á líkamlega heilsu barna heldur einnig á andlega heilsu. Á komandi árum verða loftslagsbreytingar ein stærsta ástæða þess að börn þurfi að flýja heimili sín, hvort sem er vegna ofsahita, þurrka, elda eða hækkunar sjávarmáls. Þetta mun hafa óneitanleg áhrif á líðan barna og lífsgæði þeirra. Þessa áskorun ber stjórnvöldum skylda til að taka alvarlega og tryggja bæði líkamlega og andlega heilsu barna. Það þurfa þau að gera í samráði við börn og ungmenni svo hægt sé að koma sem best til móts við þeirra þarfir og tryggja að raddir barna heyrist þegar kemur að ákvarðanatöku um þau og þeirra framtíð. Það eru líka réttindi barna.

UNICEF er einn af verndurum hinnar svokölluðu Declaration on Children, Youth and Climate Action. Öllum ríkjum hefur verið boðið að skrifa undir yfirlýsinguna og hafa yfir 75 lönd og landsvæði þegar skrifað undir, en Ísland er þó enn ekki þeirra á meðal. Með því að skrifa undir sáttmálann skuldbindur ríki sig til nokkurra þátta sem snúa að loftslagsbreytingum og aðgerðum gegn þeim í tengslum við börn og ungmenni. Sem dæmi má nefna að ríki skuldbindi sig til þess að vera málsvarar þess að réttur barna á heilsusamlegu umhverfi verði viðurkenndur á heimsvísu og tryggja að þeim réttindum verði framfylgt. Einnig skuldbinda ríki sig til þess að bæta raunverulega þátttöku barna og ungmenna í umræðu og ákvarðanatöku hvað loftslagsmál varðar. Þá er einnig kveðið á um að auka þurfi fjárfestingar til að vernda þau börn sem eru í mestri hættu vegna loftslagsbreytinga og reyna að minnka þann skaða sem börn hljóta vegna loftslagsbreytinga og tengdra náttúruhamfara .

Við hvetjum ríkisstjórn Íslands til að skrifa undir Declaration on Children, Youth and Climate Action og senda skýr skilaboð um að réttindi barna og ungmenna séu órjúfanlegur hluti af loftslagsaðgerðum. Börn bera minnsta ábyrgð á loftslagsbreytingum en munu lifa lengst með afleiðingunum.

Höfundar sitja í stjórn UNICEF á Íslandi.