Mann­réttindi eru ekki gjöf stjórn­valda

Það er auðvelt að tala um mannréttindi þegar ekkert reynir á þau. Hið raunverulega próf hefst þegar réttindin kosta eitthvað eða kalla á breytingar utan þægindarammans.

Mannréttindi fatlaðs fólks eru ekki réttindi sem stjórnmálamenn veita, ráðuneyti úthluta eða stofnanir eiga. Þau eru eign fólksins sjálfs. Um leið og við samþykkjum þá hugsun að stjórnvöld gefi okkur mannréttindi, samþykkjum við líka að þau geti tekið þau aftur.

Réttindagæsla fatlaðs fólks er sláandi dæmi um þetta. Í áraraðir gat fatlað fólk og aðstandendur þess leitað beint til réttindagæslunnar þegar réttindi voru ekki virt. Þar fékk fólk ekki aðeins ráðleggingar heldur aðstoð við að sækja rétt sinn. Þessi nálægð skapaði jafnframt mikilvæga þekkingu á kerfisbundnu misrétti og því hvernig réttindi, sem voru skýr á pappír, brugðust í daglegu lífi fólks. Þetta var réttindavernd sem fólk lærði að treysta og taldi sig geta gengið að.

Síðan breyttu stjórnvöld fyrirkomulaginu. Verkefnin færðust til Mannréttindastofnunar, sem veitir ráðgjöf en rekur ekki mál í umboði einstaklinga. Nú heyrum við frásagnir af því að það sem fyrir margt löngu gat tekið eitt símtal og nokkrar mínútur taki jafnvel mánuði, þegar best lætur. Þarna liggur kjarninn. Réttindin sjálf kunna að standa óbreytt í lögum, en möguleiki fólks til að sækja þau hefur breyst. Mannréttindi sem fólk taldi sig geta gengið að reyndust að hluta byggð á fyrirkomulagi sem stjórnvöld gátu breytt. (og þar með tekið frá fólki þá virkni sem réttindunum hafði verið gefin). Það er einmitt ástæða þess að mannréttindi mega aldrei verða háð velvilja valdsins.

Réttindagæsla á heldur ekki endilega að vera þægileg fyrir stjórnvöld, eðli málsins samkvæmt. Hún á að benda á kerfisbresti, spyrja óþægilegra spurninga og standa með einstaklingnum þegar valdajafnvægið er honum í óhag. Safna þekkingu svo hægt sé að berja í brestina og bæta lífsgæði fólks. Þetta er ekki veikleiki hennar heldur tilgangur. Þess vegna eigum við að meta allar breytingar á réttindavernd út frá stöðu fólksins sjálfs. Er auðveldara eða erfiðara að leita réttar síns? Er leiðin að aðstoð styttri eða lengri? Er rödd einstaklingsins sterkari eða veikari gagnvart kerfinu?

Þetta skiptir mestu fyrir þá sem eiga erfiðast með að rata um stjórnsýsluna, þekkja rétt sinn eða koma vilja sínum á framfæri. Sá sem stendur veikast gagnvart kerfinu á ekki jafnframt að þurfa að vera sterkastur til þess að sækja rétt sinn. Fatlað fólk er ekki viðfangsefni kerfisins heldur fólk með sjálfstæð réttindi, vilja og rétt til að stjórna eigin lífi. Kannski er kjarni alls þessa einfaldlega rétturinn til að fá að vera manneskja en ekki mál í kerfi.

Mannréttindasamfélag verður ekki til vegna þess að orðið mannréttindi stendur á skilti stofnunar. Það verður til þegar sá sem minnst vald hefur getur gengið að réttindum sínum vísum, líka þegar þau eru valdinu óþægileg. Mannréttindi eru ekki gjöf valdsins til fólksins, þau eru eign fólksins og mörk valdsins.

Höfundur er stjórnsýslufræðingur.