Neyðin kennir nöktum Ís­lendingi að spinna

Guð blessi Ísland

Mánudaginn 6. október 2008 flutti Geir H. Haarde, þáverandi forsætisráðherra, sjónvarpsávarp þar sem hann lýsti því neyðarástandi í efnahagsmálum sem Ísland stóð frammi fyrir. Síðar sama dag lagði hann fram frumvarp að neyðarlögum á Alþingi. Ávarpinu lauk hann með orðunum sem síðar urðu fleyg: 

„Guð blessi Ísland.“ [1]

Rúmum þremur mánuðum síðar, 23. janúar 2009, tilkynnti Geir að boðað yrði til alþingiskosninga um vorið. Ríkisstjórnin féll þremur dögum síðar og kosningarnar fóru fram 25. apríl.

Í kjölfarið tók við ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur, mynduð af Samfylkingunni og Vinstri grænum – fyrsta hreina vinstristjórn lýðveldissögunnar.

Nýrrar ríkisstjórnar beið ærið verkefni. Bankakerfið var hrunið, atvinnuleysi jókst hratt, gjaldeyrishöft höfðu verið sett á og íslenska ríkið stóð frammi fyrir einni dýpstu efnahagskreppu sem þjóðin hafði upplifað.

Á meðan fjármálakreppa reið yfir heimsbyggðina varð hér algjört bankahrun. Ein helsta ástæða þess að alheimskreppa varð að kerfishruni á Íslandi var gríðarlegur vaxtamunur milli íslensku krónunnar og erlendra gjaldmiðla.

Á þann vaxtamun spiluðu bankarnir í útrás sinni á erlenda markaði. Háir íslenskir vextir drógu erlent fjármagn inn í landið, ýttu undir skuldsetningu og héldu gengi krónunnar óeðlilega sterku. Þegar fjármagnsflæðið snerist við hrundi krónan og vandinn margfaldaðist. [2]

Það var því ekki skrítið að umræðan um Evrópusambandið yrði sífellt háværari. Í könnun sem gerð var í lok október 2008 voru 51,7% landsmanna hlynnt aðild en 27,1% andvíg. Í annarri könnun í nóvember vildu 59,6% þeirra sem tóku afstöðu að Ísland sækti um aðild. [3]

Alþingi samþykkti 16. júlí 2009, með 33 atkvæðum gegn 28, að sækja um aðild að Evrópusambandinu og leggja væntanlegan aðildarsamning fyrir þjóðina. Umsóknin var formlega lögð fram daginn eftir. [4]

Þjóðin var þá ekki spurð hvort farið skyldi í aðildarviðræður, ólíkt því sem nú stendur til. Alþingi ákvað að láta reyna á hvaða samningur næðist og leggja niðurstöðuna síðan fyrir þjóðina. [4]

Neyðin var áþreifanleg og samningsstaðan veik. Engu að síður taldi meirihluti Alþingis rétt að hefja viðræður.

Aðstæður voru einfaldlega þannig.

„Ísland – stórasta land í heimi“

Í aðdraganda hrunsins dásamaði þáverandi forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, útrásarvíkingana og bankamennina sem síðar stóðu í miðju hrunsins.

Hann nýtti forsetaembættið, bæði heima og erlendis, til að greiða götu útrásarinnar. Frá opnun útibús Kaupþings í Lúxemborg 18. apríl 2000 og fram til ársins 2006 flutti hann ræður í Harvard, London, Helsinki og víðar þar sem hann lýsti íslenskum útrásarmönnum meðal annars sem ungum, djörfum og hungruðum fagmönnum og velgengni þeirra sem afleiðingu sérstakra íslenskra þjóðareinkenna og víkingaarfleifðar. [5]

Táknrænn endapunktur þessarar vegferðar kom 1. janúar 2007 þegar Sigurður Einarsson, stjórnarformaður Kaupþings, var sæmdur riddarakrossi hinnar íslensku fálkaorðu fyrir „forystu í útrás íslenskrar fjármálastarfsemi“.

Í siðferðiskafla skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis segir að þótt Ólafur Ragnar hafi ekki komið að stjórnvaldsákvörðunum beri hann, ásamt fleirum, siðferðilega ábyrgð á því leikriti sem sett var á svið í kringum foringja útrásarinnar.

Hann dró upp fegraða, drambsama og þjóðerniskennda mynd af útrásinni og tók þátt í að gera lítið úr aðvörunum.

Þar lá hans ábyrgð. Ekki í því að hafa stjórnað bönkunum, heldur í því að hafa notað embætti forseta Íslands til að byggja upp trúverðugleika þeirra manna og þess kerfis sem síðan hrundi yfir þjóðina. [5]

Áfram Ísland

Nú, sautján árum eftir að Íslendingar sóttu um aðild að ESB í kjölfar efnahagslegra hamfara, sækir „neyðin“ aftur að. En í þetta sinn er það ekki þjóðin sem stendur á barmi hruns.

Árið 2009 var neyðin þjóðarinnar. Þá hafði íslenskt fjármagn fengið að leika lausum hala langt út fyrir landsteinana, knúið áfram af háum íslenskum vöxtum, skuldsetningu og ódýru erlendu lánsfé. Alþjóðlega fjármálakreppan varð síðan kveikjan að hruni kerfis sem hafði þegar verið teygt langt út fyrir þolmörk sín.

Nú er vandinn annar. Íslenskt fjármagn hefur í auknum mæli leikið lausum hala hér heima og afleiðingarnar sjást í hækkandi eignaverði, gríðarlegri fjölgun leigjenda, ódýru erlendu vinnuafli og fákeppni á íslenskum mörkuðum.

Hávær umræða síðustu ára, meðal annars um leiðréttingu veiðigjalda, hefur einmitt snúist um hvort draga eigi úr vægi þessara öflugu sérhagsmuna og tryggja almenningi stærri hlut af verðmætunum. Síðustu alþingiskosningar snerust að stórum hluta um sömu óánægju: að losa um tök sérhagsmunahópa sem höfðu um langt skeið notið pólitísks skjóls og verndað stöðu sína í krafti stjórnmálahreyfinga sem gengu erinda þeirra.

Það eru því sífellt fleiri vísbendingar um að græðgin þurfi ekki lengur að fara út fyrir landsteinana til að valda skaða. Hún getur gert það innan frá.

Þessi ótti við breytingar hefur valdið titringi og nú hefur verið stofnaður sérstakur baráttuhópur til varnar kerfinu: Áfram Ísland. Gamlir og nýir samherjar hafa verið kallaðir til og lénið aframisland.is skráð á Pipar/TBWA, eina öflugustu auglýsinga- og PR-stofu landsins. [6]

Nú á greinilega að spinna þann sannleika sem best hentar málstaðnum.

Það kemur því varla á óvart að sami fyrrverandi forseti, sem nýtti embættið til að greiða götu útrásarinnar fyrir hrun, skuli nú leiða baráttuna gegn því að þjóðin fái yfirleitt að sjá hvaða samningur gæti staðið Íslandi til boða.

Meðal þeirra sem leiða hreyfinguna með honum er forstjóri Heima, eins stærsta fasteignafélags landsins. Félagið leigir út atvinnuhúsnæði og er með jákvæða verðtryggða stöðu sem samkvæmt útreikningi byggðum á ársuppgjöri félagsins eykur hagnað þess fyrir skatt um 900 milljónir króna fyrir hvert prósentustig sem verðbólgan hækkar. [7]

Forstjórinn hefur sagt berum orðum að Áfram Ísland sé ófjármagnað og hafi enga sérstaka bakhjarla. [7] Samt heldur hreyfingin fundi, leigir húsnæði, rekur vef og framleiðir faglegt kynningarefni. Þar að auki er augljós tenging við eina öflugustu PR-stofu landsins, en slík vinna og þjónusta kostar almennt peninga

Það kallar á einfaldar spurningar: Hver greiðir kostnaðinn? Hver leggur til vinnuna? Og mun hreyfingin birta upplýsingar um framlög, kostnað og þjónustu sem henni er veitt án endurgjalds?

Málsvarar láglaunafólks Íslands

Það er vægast sagt merkilegt – og nánast einstakt meðal ríkja sem hafa sótt um aðild að ESB – að hér sameinist öll helstu hægriöfl stjórnmálanna þeim sem skilgreina sig lengst til vinstri.

Í Svíþjóð var þessu öfugt farið fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna árið 1994. Hún var mjög jöfn og lauk með 52,3% atkvæða með aðild en 46,8% á móti. Hægriflokkarnir studdu aðild en Vinstriflokkurinn og Græningjar börðust gegn henni. Reynslan hefur hins vegar breytt afstöðunni. Árið 2019 vildu 65% kjósenda Vinstriflokksins að Svíþjóð yrði áfram í ESB og í maí 2026 studdu 64,5% Svía áframhaldandi aðild en aðeins 11,4% voru á móti. [19]

Fulltrúar lægst launaða fólksins á Íslandi réttlæta það að standa nú í sömu fylkingu og sögulegir andstæðingar þeirra – Samtök atvinnulífsins, SFF og fjármagnseigendur – með þeim rökum að hægt sé að vera á móti sama málinu á mismunandi forsendum.

Það er í besta falli skrítin réttlæting fyrir því að skipa sér í þetta lið.

Hér er ekki verið að krefjast þess að Ísland gangi í ESB. Verið er að ræða hvort kanna megi möguleika á stöðugri gjaldmiðli, lægri vöxtum og forsendum til að losna undan verðtryggingu. Breytingar af því tagi myndu fyrst og fremst gagnast venjulegu launafólki, ungu fólki, leigjendum og skuldsettum heimilum.

Það er því erfitt að skilja hvers vegna fulltrúar láglaunafólks berjast gegn því að þessi kostur sé yfirleitt kannaður, þótt þeir fullyrði að ástæður þeirra séu allt aðrar en fjármagnseigendanna sem standa við hlið þeirra.

Einn verkalýðsforkólfurinn hélt því meira að segja fram að hægt væri að afnema verðtrygginguna á morgun og lækka hér vexti. Af hverju var það þá ekki gert í gær – eða árið 2015?

Háir vextir og verðtrygging eru ekki tímabundið ástand sem við höfum óvart lent í. Þetta er viðvarandi kerfi sem þjónar fyrst og fremst þeim sem eiga fjármagn, eignir og verðtryggðar kröfur.

Frá upptöku evrunnar árið 1999 til ársloka 2025 voru þriggja mánaða millibankavextir að meðaltali um 7,7% á Íslandi en aðeins 1,7% á evrusvæðinu. Munurinn var tæp sex prósentustig á ári. [8]

Þessir baráttumenn verkalýðsins benda helst á að með evru yrði ekki lengur hægt að fella gengið. Eins og gengisfelling sé einhver sérstök kjarabót fyrir almenning: innfluttar vörur hækka í verði, verðbólgan eykst og verðgildi launa og sparnaðar er skert enn eina ferðina.

Þegar íslenska krónan varð til árið 1918 var hún jafnverðmæt þeirri dönsku. Í dag kostar ein dönsk króna um 19 íslenskar og þar að auki tókum við tvö núll af krónunni árið 1981. Miðað við gömlu krónuna kostar ein dönsk króna því um 1.900 íslenskar.

Danir, með um tífalt stærra hagkerfi en við, komust árið 1982 að þeirri niðurstöðu að festa þyrfti smágjaldmiðil þeirra við stærri og traustari mynt. Þeir festu dönsku krónuna fyrst við þýska markið og síðar evruna – og hafa haldið þeirri stefnu síðan. [9]

Danir gerðu óstöðugan gjaldmiðil ekki að þjóðernislegu stolti. Þeir viðurkenndu að hann væri vandamál og leystu það.

Háværustu verkalýðsforkólfarnir segjast einnig vilja verja „íslenska vinnumarkaðsmódelið“. Vandinn við þá röksemd er að módelið er ekki séríslenskt. Það er hluti af norræna vinnumarkaðsmódelinu, þar sem kjarasamningar og sjálfstæði aðila vinnumarkaðarins eru í forgrunni. Danir, Svíar og Finnar hafa haldið þessum grunnstoðum innan ESB í áratugi. [10]

ESB ákveður hvorki laun, skipulag verkalýðsfélaga né verkfallsrétt í einstökum ríkjum. Sambandið setur lágmarksreglur um vinnuvernd, vinnutíma, jafnrétti og réttindi launafólks, en stór hluti þess regluverks gildir nú þegar hér á landi í gegnum EES. [10]

Með aðild værum við því ekki að fórna norræna vinnumarkaðsmódelinu. Við fengjum hins vegar loksins aðkomu að mótun reglna sem hafa þegar áhrif á það.

Ísland – land fákeppni og einokunar

Þann 29. ágúst fær þjóðin loksins að ákveða hvort aðildarviðræður við Evrópusambandið skuli teknar upp að nýju. Því var lofað og svikið fyrir kosningar 2013 en ólíkt 2009 er pólitíska umboðið nú sótt áður en viðræðurnar hefjast. [11]

Þetta er raunar nákvæmlega sú leið sem Sjálfstæðisflokkurinn lagði sjálfur til 2009: að þjóðin hefði bæði fyrsta og síðasta orðið. Flokkurinn lagði þá fram breytingartillögu um fyrri þjóðaratkvæðagreiðslu, sem var felld naumlega með 32 atkvæðum gegn 30. Nú kalla fulltrúar sama flokks slíkt umboð óútfylltan tékka sem stjórnvöld geti ráðstafað að eigin geðþótta. [12]

Ísland stendur nú sterkara en árið 2009. En þrálát verðbólga, aukið atvinnuleysi, óvissa í ferðaþjónustu, vaxandi spenna í alþjóðamálum og tollastríð minna okkur á að efnahagslegur stöðugleiki er aldrei sjálfgefinn – eins og reynslan hefur sýnt. [13]

Við erum ekki að kjósa um aðild, hvað þá samning sem við vitum ekki hvernig verður. Við erum eingöngu að kjósa um hvort viðræðurnar verði teknar upp að nýju svo hægt sé að sjá hvað það „kostar“ að ganga alla leið inn í ESB en ekki bara hálfa leið með EES. [11]

Fjármagnið – samanber hrunið – og fyrirtækin – samanber þau hundruð íslenskra fyrirtækja sem gera upp í erlendri mynt – njóta þegar aðgangs að evrópska markaðnum. Almenningur býr hins vegar áfram við íslenskt vaxtastig og fákeppni á mörgum lykilmörkuðum. [14]

Netflix og Costco eru góð dæmi um hvað gerist þegar raunveruleg samkeppni kemur inn á lokaða íslenska markaði.

Rúmum tveimur árum eftir að Netflix kom hingað kostaði Stöð 2 ein og sér 8.990 krónur og Sportpakkinn 14.990 krónur. Miðað við verðlag í júní 2026 jafngildir það um 13.700 og 22.900 krónum. Frá 1. ágúst næstkomandi kosta sambærilegir pakkar SÝN+ 6.990 og 14.990 krónur – raunlækkun um 49% og 35% – auk þess sem línuleg dagskrá Sýnar er nú opin öllum. [15]

Þegar Costco kom inn á eldsneytismarkaðinn árið 2017 áætlaði Félag íslenskra bifreiðaeigenda að það hafi stuðlað lækkun á meðalverði eldsneytis upp á 10 krónur á lítra og sparað neytendum 3,5 milljarða króna á ári. [15]

Þannig virkar raunveruleg samkeppni. Hún neyðir ráðandi fyrirtæki til að lækka verð og bjóða betri kjör. Það er því ekkert sérstaklega skrítið að þeir sem hagnast á einokunar- eða fákeppnisstöðu séu lítið spenntir fyrir því að hún verði brotin upp.

Eimskip hefur viðurkennt alvarleg samkeppnislagabrot vegna samskipta og samráðs við Samskip. Olíufélögin höfðu með sér langvarandi verðsamráð og Sölufélag garðyrkjumanna, Bananar og Mata voru dæmd fyrir ólögmætt samráð á grænmetismarkaði. [16]

Íslensk fákeppni er ekki einhver samsæriskenning þeirra sem vilja breytingar. Hún hefur verið staðfest með rannsóknum, sáttum og dómum.

Ísland er land þitt

Þegar sótt var um aðild árið 2009 reið ekki yfir samfélagið sambærileg alda rangra upplýsinga og við sjáum nú. Þröngir sérhagsmunahópar höfðu hægt um sig, enda höfðu margir þeirra átt þátt í þeim efnahagshörmungum sem þjóðin stóð frammi fyrir.

Í dag eru þessir hópar ekki lengur hljóðlátir. Nú er beitt ósvífnum trumpisma þar sem ósannindi eru endurtekin þar til þau festast, staðreyndir afgreiddar sem áróður og ótti markvisst notaður til að fá fólk til að hafna breytingum sem ógna sérhagsmunum.

Sérstaklega er spilað inn á ættjarðarást landsmanna. Margir þeirra sem vaða fram á samfélagsmiðlum með rangar upplýsingar, til dæmis um að Ísland muni missa fullveldi sitt, enda færslur sínar á orðunum: „Ísland er land þitt.“

En hvað felst í raunverulegu fullveldi ?

Frá undirritun EES-samningsins hafa rúmlega 14.000 ESB-gerðir verið teknar upp hérlendis– aðallega reglugerðir, tilskipanir og ákvarðanir. Ísland getur haft áhrif á mótunarstigi en hefur ekki atkvæðisrétt þegar löggjöfin er endanlega samþykkt innan stofnana ESB. [17]

Með aðild fengjum við beina og formlega aðkomu að lagasetningu sem þegar hefur áhrif á okkur. Það er því sérkennileg sýn á fullveldi að telja okkur betur sett utan við borðið, þar sem við tökum reglurnar upp en höfum ekki atkvæðisrétt þegar þær eru samþykktar.

Áróðurinn gengur einnig þvert gegn niðurstöðum óháðra greininga. Viska hefur sýnt fram á óeðlilega hátt matarverð á Íslandi og HMS að húsnæðisverð hafi hækkað um 103% umfram almenna verðbólgu frá upphafi árs 2015 – rúmlega fjórfalt meira en að meðaltali í ESB. [18]

Sú hækkun birtist ekki með fullum þunga í þeirri tálsýn um aukinn kaupmátt sem sumir stjórnmálamenn halda á lofti. Það er lítil huggun í hækkandi kaupmætti á blaði þegar húsnæðiskostnaðurinn étur upp sífellt stærri hluta ráðstöfunartekna almennings.

Ísland er land þitt. Einmitt þess vegna átt þú rétt á að sjá hvaða samningur stendur þjóðinni til boða áður en þú hafnar honum eða samþykkir hann.

Þú átt ekki að láta þá sem hagnast mest á óbreyttu ástandi hræða þig til hlýðni.

Segjum já við viðræðum, skoðum samninginn og tökum síðan upplýsta ákvörðun um framtíðina.

Höfundur er stafrænn hönnuður og áhugamaður um eðlilega samfélagsumræðu, byggða á heimildum.

Heimildir og gögn

1. RÚV, „Guð blessi Ísland – ávarpið í heild“, um sjónvarpsávarp Geirs H. Haarde 6. október 2008:

https://www.ruv.is/frettir/innlent/gud-blessi-island-avarpid-i-heild

2. Rannsóknarnefnd Alþingis, um efnahagslegt umhverfi, háa íslenska vexti, vaxtamunarviðskipti og innstreymi erlends fjármagns:

https://www.rna.is/eldri-nefndir/addragandi-og-orsakir-falls-islensku-bankanna-2008/skyrsla-nefndarinnar/bindi-1-kaflar-1-6/4.-kafli/

Rannsóknarnefnd Alþingis, um gjaldeyrismarkaðinn og þróun íslensku krónunnar:

https://www.rna.is/eldri-nefndir/addragandi-og-orsakir-falls-islensku-bankanna-2008/skyrsla-nefndarinnar/bindi-4/13.-kafli/

3. Vísir, „Yfir sextíu prósent landsmanna vilja aðildarviðræður“, 19. nóvember 2008:

https://www.visir.is/g/200833905546

Fréttablaðið, „Sjötíu prósent vilja evru“, 24. nóvember 2008, bls. 4:

https://timarit.is/page/4010898

4. Alþingi, samþykkt þingsályktun um aðildarumsókn að Evrópusambandinu 16. júlí 2009:

https://www.althingi.is/altext/137/s/0283.html

Alþingi, þar sem niðurstaða atkvæðagreiðslunnar, 33 atkvæði gegn 28, er rakin:

https://www.althingi.is/altext/139/s/0762.html

5. Rannsóknarnefnd Alþingis, 8. bindi, um siðferði, útrásina og hlut forseta Íslands:

https://www.rna.is/eldri-nefndir/addragandi-og-orsakir-falls-islensku-bankanna-2008/skyrsla-nefndarinnar/bindi-8/vidauki-1/

Embætti forseta Íslands, orðuveitingar árið 2007:

https://olafur.forseti.is/Falkaordan/Falkaordan2007/

6. ISNIC, rétthafaskrá íslenskra léna. Leitað að aframisland.is:

https://www.isnic.is/en/whois

7. RÚV, Vikulokin – Snærós Sindradóttir og Halldór Benjamín Þorbergsson, 11. júlí 2026:

https://www.ruv.is/utvarp/spila/vikulokin/23792/7hvhcm

8. OECD-gögn um þriggja mánaða millibankavexti á Íslandi, birt hjá Federal Reserve Bank of St. Louis:

https://fred.stlouisfed.org/series/IR3TIB01ISA156N

OECD-gögn um þriggja mánaða millibankavexti á evrusvæðinu:

https://fred.stlouisfed.org/series/IR3TIB01EZM156N

Meðaltölin fyrir tímabilið 1999–2025 eru útreikningar höfundar úr þessum gögnum.

9. Danmarks Nationalbank, um fastgengisstefnu Dana frá árinu 1982:

https://www.nationalbanken.dk/en/frequently-asked-questions/questions-regarding-fixed-exchange-rate-policy

Alþjóðabankinn, samanburður á stærð hagkerfa Íslands og Danmerkur:

https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=DK-IS

10. Sáttmáli ESB um starfshætti sambandsins, 153. gr., þar sem valdheimildir ESB ná ekki til launa, félagafrelsis, verkfallsréttar eða verkbanns:

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:12008E153

Norðurlandaráð, um einkenni norræna vinnumarkaðsmódelsins:

https://pub.norden.org/temanord2020-534/

11. Stjórnarráð Íslands, um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026:

https://www.stjornarradid.is/verkefni/utanrikismal/evropusamvinna/thjodaratkvaedagreidsla/

Stjórnarráð Íslands, um þinglega meðferð málsins:

https://www.stjornarradid.is/verkefni/utanrikismal/evropusamvinna/thjodaratkvaedagreidsla/thingleg-medferd/

Upplýsingavefur þjóðaratkvæðagreiðslunnar, „Um hvað erum við að kjósa?“:

https://www.thjodaratkvaedi.is/spurningar/um-hvad-erum-vid-ad-kjosa

12. Alþingi, atkvæðagreiðsla um breytingartillögu nr. 256 við tillögu um aðildarumsókn að Evrópusambandinu, 16. júlí 2009. Breytingartillaga 256.1 var felld með 32 atkvæðum gegn 30:

https://www.althingi.is/skodalid.php?lidur=lid20090716T120246&lthing=137

13. Hagstofa Íslands, atvinnuleysi í mars 2026:

https://www.statice.is/publications/news-archive/labour-market/labour-market-in-march-2026/

Hagstofa Íslands, utanríkisviðskipti á fyrsta ársfjórðungi 2026, þar á meðal 2% samdráttur í útflutningsverðmæti ferðalaga:

https://www.statice.is/publications/news-archive/external-trade/trade-in-goods-and-services-1st-quarter-2026-preliminary-figures/

14. Heimildin, um 257 íslensk fyrirtæki sem gera upp í erlendum gjaldmiðlum:

https://heimildin.is/grein/26588/flottinn-fra-kronunni-heldur-afram-257-fyrirtaeki-gera-upp-i-erlendum-gjaldmidlum/

15. Netflix, tilkynning um opnun þjónustunnar á Íslandi og í fleiri en 130 nýjum ríkjum í janúar 2016:

https://about.netflix.com/news/netflix-is-now-available-around-the-world

Sýn/Vísir, „Breytingar á Stöð 2“:

https://www.visir.is/g/2018795587d/breytingar-a-stod-2-vonum-ad-neyt-endur-taki-thessu-vel-

Félag íslenskra bifreiðaeigenda, „Neytendur spara milljarða í eldsneytisútgjöldum vegna innkomu Costco“, 13. nóvember 2017:

https://www.fib.is/is/um-fib/frettir/neytendur-spara-milljarda-i-eldsneytisutgjoldum-vegna-innkomu-costco

RÚV, „Telja neytendur spara milljarða á Costco“, 14. nóvember 2017:

https://www.ruv.is/frettir/innlent/telja-neytendur-spara-milljarda-a-costco

Hagstofa Íslands, vísitala neysluverðs í maí 2018:

https://www.statice.is/publications/news-archive/prices/consumer-price-index-in-may-2018/

Hagstofa Íslands, vísitala neysluverðs í júní 2026:

https://www.statice.is/publications/news-archive/prices/consumer-price-index-in-june-2026/

16. Eimskip, sátt félagsins við Samkeppniseftirlitið vegna samskipta og samráðs við Samskip:

https://www.eimskip.is/frettasafn/frettir/eimskip-og-samkeppniseftirlitid-gera-med-ser-satt/

Morgunblaðið, um staðfestingu á ólögmætu verðsamráði olíufélaganna:

https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2016/02/04/stadfestir_urskurd_um_samrad/

Morgunblaðið, um dóm Hæstaréttar vegna ólögmæts samráðs grænmetisfyrirtækjanna:

https://www.mbl.is/frettir/innlent/2003/10/30/haestirettur_stadfestir_ad_graenmetisfyrirtaeki_hof/

17. EFTA, EFTA and the functioning of the EEA Agreement – The role of the EFTA Secretariat, 2. október 2023. Þar kemur fram að rúmlega 14.000 ESB-gerðir hafi verið teknar upp í EES-samninginn frá undirritun hans og að um 7.000 þeirra séu enn í gildi:

https://www.efta.int/sites/default/files/images/280923%20EEA%20seminar%20-%20Function%20of%20the%20EEA%20agreement%20and%20the%20role%20of%20the%20Secretariat%20-%20MCSA.pdf

EFTA, Decision shaping, um aðkomu EES/EFTA-ríkjanna að mótun ESB-reglna áður en þær eru formlega samþykktar:

https://www.efta.int/eea-relations-eu/decision-shaping

EFTA, How EU Law becomes EEA Law, um að EES/EFTA-ríkin taki þátt í undirbúningi en hafi ekki atkvæðisrétt við ákvarðanatöku innan ESB:

https://www.efta.int/eealaw

18. Viska stéttarfélag, greining á verðlagi á Íslandi:

https://www.viska.is/um-visku/i-frettir/island-ordid-84percent-dyrara-en-evropa-og-aldrei-verid-eins-dyrt

Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, mánaðarskýrsla um húsnæðismarkaðinn í apríl 2026:

https://hms.is/skyrslur/manadarskyrsla-april-2026

19. Háskólinn í Gautaborg, um afstöðu kjósenda sænsku flokkanna til áframhaldandi ESB-aðildar árið 2019. Þar kemur fram að 65% kjósenda Vinstriflokksins vildu vera áfram í ESB:

https://www.gu.se/sites/default/files/2023-03/FoE%2034.pdf

Statistics Sweden, Political party preferences in May 2026. Þar kemur fram að 64,5% Svía studdu ESB-aðild en 11,4% voru á móti:

https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/democracy/political-party-preferences/party-preference-survey-psu/pong/statistical-news/political-party-preferences-in-may-2026/

Kenneth M. Johansson, Partisan responses to Europe: Comparing Finnish and Swedish political parties, um ólíka afstöðu sænsku flokkanna til ESB-aðildar í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 1994:

https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/abs/partisan-responses-to-europe-comparing-finnish-and-swedish-political-parties/FEF42159E3F5EB4A2BA27B29E3284F41