Hvað er í pakkanum?

Á heimasíðu Evrópusambandsins kemur skýrt fram hvaða skyldur falla á umsóknarríki um sambandsaðild. Það má líka benda á það að Ísland er ekki á lista sambandsins yfir lönd sem eru að sækja um aðild svo að þeirra mati erum við ekki að endurvekja umræður. En hvað mun gerast í kjölfarið ef niðurstaða þjóðaratkvæði greiðslunnar 29. ágúst yrði já?

Það er nefnilega engin óvissa um hvaða atburðarás mun hefjast samstundis innan opinberrar stjórnsýslu landsins, ólíkt því sem ríkisstjórnin og þeir sem boða innlimun Íslands inn í Evrópusambandið halda fram. Öll umsóknarríki þurfa að uppfylla Kaupmannahafnarskilyrðin. Það þýðir að við verðum strax að taka upp öll lög Evrópusambandsins. Þetta ferli kallast “acquis”. Íslenskir embættismenn og starfsmenn ráðuneyta eru þegar farnir að undirbúa þetta ferli sem mun taka nokkur ár, þar sem íslensk lög þurfa að víkja fyrir lögum Evrópusambandsins á meðan umsóknarferlið stendur yfir. Er það að kíkja í pakkann?

Evrópusinnar segja að það skipti í raun ekki máli að taka upp öll lög Evrópusambandsins þar sem við tökum hvort sem er upp svo mörg Evrópu lög í gegnum EES. Skýrsla utanríkisráðuneytisins frá 2018 komst þó að þeirri niðurstöðu að á tímabilinu 1994 til ársloka 2016 tók Ísland upp 13,4% af þeim reglugerðum sem Evrópusambandið gaf út (ESB-gerðir). Það er því alveg fráleitt að segja aðlögunarferlið sem Ísland myndi hefja eftir kosningar 29. ágúst væri smávægilegt.

Fjöldi ESB-gerða sem Ísland hefur innleitt segir okkur einungis brot af sögunni þar sem það skiptir máli hvaða málefnasvið eru í dag utan EES samstarfsins en munu falla undir ESB ef við förum í þá vegferð. ESB lögin eru í 34 málefnaflokkum þar sem 10 þeirra eru algjörlega teknir upp af aðildarríkjum EES, 11 eru teknir upp að hluta og 13 eru algjörlega fyrir utan EES og eru málaflokkar sem við höfum í dag fulla stjórn á sjálf.

Spurningin er einfaldlega sú hvort það sé betra fyrir Ísland að hafa fulla stjórn á þessum 13 málaflokkum eins og við gerum núna, eða að fela Brussel að stjórna þeim fyrir okkar hönd með hag Evrópubúa að leiðarljósi. Hér ætla ég í stuttu máli að fara yfir þá helstu málaflokka sem standa í dag fyrir utan og af hverju ESB leiðin hentar okkur ekki.

Gjaldmiðill

Hér á landi talar fólk um evruna sem töfralausn við ýmsum vandamálum íslenska hagkerfisins. Staðan er sú að sveiflur í gengi krónunnar stafa af sveiflum í hagkerfinu en uppspretta þeirra er ekki gengi krónunnar. Hagsveilfur vegna ytri áfalla munu alltaf vera til staðar hjá fámennri, afskekktri þjóð með fáar, stórar atvinnugreinar. Síðastliðin 5 ár hefur gengi krónunnar reyndar verið stöðugra en gengi evru. Það að halda því fram að íslenska hagkerfið taki stökkbreytingum við upptöku evru er eins og að ætlast til að veðrið á íslandi breytist ef við lesum bara veðurspánna í Brussel. Gengi krónunnar getur aftur á móti sveiflast í takti við þau áföll sem dynja á Íslandi hverju sinni og mildað sveiflurnar sem annars væru einfaldlega teknar út í hærra atvinnuleysi eins og í öðrum jaðarríkjum Evrópu. Þá má líka nefna það að Danmörk, Svíþjóð, Pólland, Tékkland og Ungverjaland (og Bretland þegar það var inn í ESB) sjá engan ávinning í að vera með evruna og hafa sína eigin gjaldmiðla sem eru þó missjálfstæðir.

Réttarvarsla og grundvallarréttindi

Þessi málaflokkur inniheldur málefni hælisleitenda og mannréttinda. Danmörk er með algjöra undanþágu frá þessum flokki þar sem þeir reka sjálfstæða hælisleitendastefnu. Írland er líka með undanþágu frá hælisleitendastefnunni. Bæði þessi lönd eru þó fylgjandi mannréttinda málaflokki Evrópu en það er hins vegar ekki Pólland sem fékk undanþágu til að halda hjónabandi samkynheigðra ólöglegu. Hælisleitendastefna Íslands hefur verið hitamál frá því að lögin voru sett 2016 sem leiddu til útþenslu kerfisins. Ísland hefur þó náð að draga úr umsóknum hérlendis um alþjóðlega vernd. Breytingar hafa verið erfiðar á þessum málaflokki hérlendis en í samhengi við Evrópu erum við lítil skúta og auðveldara að snúa stefnunni við hér. Verkamannaflokkurinn sem er við völd í Danmörku hefur sagt það opinberlega að stefna þeirra sé að fá engar umsóknir um alþjóðlega vernd. Það væri afspil að ganga inn í evrópska hælisletenda kerfið.

Tollabandalag

Evrópusambandið er í grunninn tollabandalag. Sem aðilar að EES höfum við aðgang að sameiginlegum markaði Evrópu en njótum líka þess frelsis að standa utan verndartolla sambandsins. Ísland hefur því mun meira viðskiptafrelsi en ríki sambandsins. Við erum með fríverslunarsamning við Kína ólíkt Evrópusambandinu. Við vorum mun sneggri að gera fríverslunarsamning við Bretland þegar þeir yfirgáfu sambandið. Það að hafa aðgang að sameiginlegum markaði Evrópu án þess að taka þátt í þeirra tollum er staða sem mörg Evrópuríki öfunda þar sem við erum í raun að fá ókeypis máltíð í hagfræðilegum skilningi.

Utanríkis- og varnarmál

Eftir að allsherjar innrás Rússlands í Úkraínu hófst 2022 hafa íslenskir Evrópusinnar haldið því fram að innganga í Evrópusambandið sé nauðsynleg til þess að vernda okkur frá Rússlandi. Evrópusambandið er þó ekkert hernaðarveldi enn sem komið er. Frakkar hafa í marga áratugi barist fyrir því að stofnaður sé sameiginlegur Evrópuher þar sem þeir sjá fyrir sér að þeir munu stýra honum og hann verði nýttur í þeirra átökum í Vestur-Afríku. Þjóðverjar hafa tekið upp nýja stefnu síðan 2022 og fara frá að vera með lítinn varnarher yfir í að ætla sér nú að vera stærsta herveldi álfunar. Evrópuríkin Svíþjóð og Finnlandi hafa sýnt það í verki að þau telja Evrópu ekki vera sjálfstætt varnarbandalag þar sem þau gengu inn í NATO til þess að njóta verndar frá Bandaríkjamönnum ef það skyldi koma til átaka við Rússland. Við Íslendingar erum þeirrar gæfu aðnjótandi sem herlaus þjóð að vera stofnmeðlimir NATO og hafa tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin, stærsta herveldi heims. Við erum með belti og axlabönd í varnarmálum og Evrópusambandið styrkir þá stöðu ekki neitt.

Landbúnaður og sjávarútvegur

Evrópusambandið hefur sameiginlega landbúnaðarstefnu sem tryggir það að þýskir bændur keppa við franska á jöfnum leikvelli. Höldum við í alvöru að íslenskir bændur geti framleitt smjör á Íslandi við sömu stærðarhagkvæmni og franskir bændur? Ísland þarf að hafa sjálfstæða landbúnaðarstefnu þar sem landið er lítið og harðbýlt. Talandi um aukna óvissu í varnarmálum Evrópu er það alfarið óskynsamlegt að verða ósjálfbjarga í eigin matarframleiðslu og treysta á innflutt matvæli frá meginlandinu.

Sjávarútvegsmál hafa lengi verið þrætuepli á Íslandi og það mun ekki breytast við inngöngu í Evrópusambandið. Við Íslendingar höfum nú 200 sjómílna lögsögu sem var ekki sjálfgefin þar sem við unnum 3 þorskastríð gegn Bretum (og eitt minna gegn Vestur-Þýskalandi sem gleymist), enda gífurleg verðmæti undri. Erlend ríki hafa veitt fisk við strendur Íslands í aldanna rás, einkum, Bretar, Frakkar, Þjóðverjar og Spánverjar. Við værum í raun að afhenda þessum löndum það sem við börðumst fyrir alla síðustu öld og fengum að endanum viðurkennt af því Bandaríkin stóðu með okkur. Sjávarútvegur er líka mun stærri hluti af landsframleiðslu Íslands (4-5%) miðað við Evrópusambandið (<1%). Umræða Evrópusinna snýr að því að Íslensk stjórn á sjávarútvegi skipti ekki máli þar sem nokkrar stórarútgerðir eiga megnið af íslenskum kvóta. Það yrði alveg óbreytt við inngöngu í fiskveiðistjórnun Evrópusambandsins, við myndum leggja niður Hafró og fara eftir veiðiúthlutun Evrópu sem Hafró hefur oft kallað ofveiði. Íslandsmið myndu líka opnast erlendum útgerðum ef þær hafa veiðiheimildir á þá stofna sem finnast innan lögsögunnar. Erlendar útgerðir eru ekki jafn skattlagðar og þær íslensku þar sem sjávarútvegur er rekinn sem byggðarstefna í mörgum löndum og ekki ætlast til að hann sé rekinn með hagnaði. Tækifæri gæti skapast fyrir íslenskar útgerðir að sameinast til dæmis frönskum útgerðum og sleppa þannig við veiðigjöld og kolefnisgjöld og veiða hér með mun færri skipum með erlendar áhafnir. Það er því ekki ljóst hvort eigendur útgerðanna myndu hagnast eða tapa á inngöngu í Evrópusambandið, en það er einsýnt að íslenskir starfsmenn í sjávarútvegi, íslenskir skattgreiðendur, og náttúruauðlindirnar á Íslandsmiðum myndu gjalda fyrir.

Ég tel því Íslandi í hag að halda okkur utan Evrópusambandsins þar sem EES samningurinn er nú þegar mjög góður díll. Í öllum meginatriðum er ávinningur af Evrópusambandsaðild sá sami og fylgir EES samningnum en viðskiptafrelsið sem við höfum myndi tapast ásamt sjálfstæði okkar í meðferð margra mikilvægra málaflokka. Ávinningnum af útvíkkun fiskveiðilögsögunnar sem Íslendingar börðust fyrir af harðfylgi á 20. öldinni myndi einnig glatast. Þess vegna segi ég nei 29. ágúst.

Höfundur er hagfræðing sem segir nei í ágúst.