Þeir seldu á­hættuna sem tæki­færi — og sendu þjóðinni reikninginn

Brexit var ekki aðeins pólitísk ákvörðun. Það var siðferðilegt próf. Stór hluti breskrar stjórnmálastéttar, áhrifavalda og þjóðmálaumræðu féll á því prófi.

Kjarninn er einfaldur. Þjóðinni var seld flókin og áhættusöm ákvörðun sem einfalt tækifæri. Hún var sögð vera leið til frelsis, leið til að „taka aftur stjórn“. En reikningurinn var ekki sýndur.

Áhættan var falin. Kostnaðurinn var gerður lítilvægur. Viðvaranir sérfræðinga voru afgreiddar sem hræðsluáróður. Þar liggur siðferðisbresturinn.

Lýðræði er ekki leyfi til að blekkja

Í lýðræði mega menn hafa ólíkar skoðanir. Menn mega vilja standa utan ESB. Menn mega tala fyrir fullveldi, sjálfstæði og þjóðlegri ákvörðunartöku. En lýðræði er ekki leyfi til að blekkja almenning.

Það er eitt að hafa skoðun. Það er annað að selja þjóðinni stórfellda ákvörðun með hálfsannleika, einföldunum og villandi mynd af afleiðingunum.

Þeir sem leiddu Brexit-baráttuna höfðu aðgang að gögnum, greiningum og viðvörunum. Þeir vissu — eða máttu vita — að útganga úr einum stærsta innri markaði heims myndi hafa kostnað í för með sér.

Samt var þjóðinni sögð einfaldari saga. Brexit var kynnt sem frelsi. En raunveruleikinn varð flóknari: meiri skriffinnska, veikari viðskipti, minni fjárfesting, lakari framleiðni og þrengri framtíðarmöguleikar. Tilfinningin var frelsi. Reikningurinn var raunverulegur.

Ávinningurinn strax — reikningurinn síðar

Siðferðilegi vandinn við Brexit var ekki aðeins sá að ákvörðunin reyndist dýr. Vandinn var að kostnaðurinn lenti ekki á þeim sem seldu hugmyndina. Hann lenti á almenningi, launafólki, fyrirtækjum, sjávarútvegi, bændum, ungu fólki og komandi kynslóðum.

Þeir sem unnu pólitíska sigurinn fengu ávinninginn strax. Þjóðin fékk reikninginn síðar.

Þetta er siðferðilegi kjarni málsins: áhrifamiklir aðilar selja flókna áhættu sem einfalt tækifæri, taka pólitískan eða fjárhagslegan ávinning strax, en láta samfélagið bera afleiðingarnar síðar.

Þeir seldu áhættuna sem tækifæri — og sendu þjóðinni reikninginn.

Hliðstæðan við fjármálahrunið er siðferðileg

Það þarf að gæta nákvæmni í samanburðinum. Brexit og fjármálahrunið eru ekki sami atburður. Annað var pólitísk ákvörðun. Hitt var fjármálalegt kerfishrun. En hliðstæðan er siðferðileg.

Fyrir fjármálahrunið voru flóknir fjármálagerningar seldir af alþjóðlegum bönkum með glansmynd. Áhættan var vanmetin og falin. Viðvaranir voru hunsaðar. Skammtímahagnaður var tekinn út. Tapið lenti síðan að stórum hluta á almenningi og alþjóðlega hrunið varð margfalt verra vegna þessara blekkinga.

Í Brexit birtist sama siðferðilega mynstur í pólitísku formi. Flókin og áhættusöm ákvörðun var seld sem einfalt frelsi. Kostnaðurinn var falinn eða vanmetinn. Þjóðin sat eftir með afleiðingarnar.

Þetta er eins og að selja fólki happdrættismiða sem gulltryggingu — hirða sölulaunin strax, en láta almenning borga tapið þegar blekkingin kemur í ljós.

Enginn myndi stýra skipi eða flugvél með slíkum hætti

Enginn ábyrgur skipstjóri myndi fela hættu fyrir áhöfninni. Enginn ábyrgur flugstjóri myndi fela áhættu fyrir farþegum.

Í slíkum aðstæðum er krafist gagna, áhættumats, fagmennsku og heiðarleika. Ef hætta er til staðar á að segja frá henni. Ef kostnaður fylgir ákvörðun á að leggja hann fram. Ef óvissa er mikil á að viðurkenna hana.

Þetta ætti enn frekar að gilda þegar verið er að marka framtíðarstefnu heillar þjóðar. Þá er ekki verið að taka ákvörðun um eina flugferð eða eina siglingu. Þá er verið að fjalla um heimili, störf, lífskjör, sparnað, fjárfestingu, ríkisfjármál, sveitarfélög og stöðu þjóðarinnar til áratuga. Afar mikil ábyrgð og hagsmunir heillar þjóðar eru undir.

Að byggja slíka ákvörðun á blekkingum eða vísvitandi vanmati á áhættu er ekki aðeins óábyrgt. Það er virðingarleysi gagnvart nútíð, framtíð og þjóðinni.

Sjálfstæði er ekki slagorð — það er raunverulegt vald

Þetta skiptir sérstaklega miklu fyrir Ísland.

Íslendingar hafa í gegnum EES verið hluti af stórum hluta evrópsks regluverks í um þrjá áratugi. Oft er talað um að Ísland taki upp um 80% af því regluverki sem varðar innri markaðinn og starfsemi atvinnulífsins. Þessi þátttaka hefur ekki verið veikleiki. EES og 80% aðild að ESB hafa verið ein mikilvægasta undirstaða aukinnar velmegunar, opnari markaða, betri útflutningstækifæra, aukinnar samkeppni og bættra lífskjara á Íslandi síðustu áratugi.

EES-samningurinn hefur reynst Íslandi vel. Hann hefur tengt íslensk fyrirtæki, launafólk, námsmenn og neytendur við stærsta markað Evrópu. Hann hefur verið undirstaða verðmætasköpunar, atvinnu, fjárfestingar og alþjóðavæðingar íslensks atvinnulífs í 30 ár.

En vandinn er sá að Ísland tekur að stórum hluta þátt í kerfinu án þess að eiga sæti við borðið. Þjóðin er úti á gangi eða ekki í húsinu, sem er ekki boðlegt sjálfstæðisvitund þjóðarinnar. Við tökum upp stóran hluta reglna. Við lifum með afleiðingunum. Fyrirtækin starfa eftir þeim. Stjórnsýslan innleiðir þær. Almenningur nýtur réttindanna.

En við höfum ekki sama atkvæðisrétt, sömu mótunaráhrif eða sama pólitíska vægi og aðildarríki ESB. Þess vegna er spurningin um ESB-aðild ekki aðeins spurning um að „afhenda“ sjálfstæði. Hún er einnig spurning um að endurheimta stjórnunarlegt sjálfstæði þjóðarinnar frá því sem er í EES-samningum.

Ef Ísland er þegar að stórum hluta, 80%, inni í evrópsku regluverki í gegnum EES, þá snýst næsta skref ekki um að ganga inn í eitthvað algjörlega óþekkt. Það snýst um að kanna hvort Ísland eigi að klára þau 20% sem eftir standa — með sæti við borðið, atkvæðisrétt, áhrifum og fullri þátttöku í ákvörðunum sem hvort sem er hafa áhrif á íslenskt samfélag.

Raunverulegt sjálfstæði felst ekki í því að standa fyrir utan herbergið og taka svo reglurnar upp síðar. Það er ekki boðlegt sjálfstæði og væri óhugsandi t.d. innan NATO, norrænnar samvinnu eða Sameinuðu þjóðanna. Raunverulegt sjálfstæði felst í því að sitja við borðið þegar reglurnar eru mótaðar.

Efnahagslegt sjálfstæði er líka sjálfstæði

Sama gildir um gjaldmiðilinn.

Sjálfstæði snýst ekki aðeins um fána, landamæri og formlegt ákvörðunarvald. Sjálfstæði snýst líka um það hvort heimili, fyrirtæki og ríki geti tekið ákvarðanir án þess að vera föst í háum vöxtum, gengisáhættu, verðbólguóvissu og endurteknum sveiflum örgjaldmiðils, sem skaðar umtalsvert efnahagslegt sjálfstæði einstaklinga, heimila, fyrirtækja, ríkis og sveitarfélaga og þjóðarinnar í heild.

Krónan er oft kynnt sem tákn sjálfstæðis. En í daglegu lífi hefur hún virkað öfugt — sem eins konar „sýndarsjálfstæði“. Hún hefur í raun minnkað raunverulegt efnahagslegt svigrúm heimila. Hún hefur hækkað fjármagnskostnað fyrirtækja. Hún hefur gert fjárfestingu áhættusamari. Krónan hefur valdið því að launafólk, ungt fólk og minni fyrirtæki greiða hærri vexti en sambærilegir aðilar í stærri og stöðugri myntsvæðum.

Þess vegna má færa sterk rök fyrir því að evran muni auka efnahagslegt sjálfstæði Íslands. Ekki vegna þess að hún leysi allan vanda sjálfkrafa, heldur vegna þess að hún getur dregið úr gengisáhættu, lækkað vexti, aukið stöðugleika, bætt rekstrarskilyrði fyrirtækja og styrkt kaupmátt heimila, með því að afnema stærsta veikleikann – smæð krónunnar. Það er eins og að fara úr óstöðugum smábát – krónunni – í stöðugt stórskip – evruna.

Efnahagslegt sjálfstæði er ekki að hafa eigin mynt hvað sem það kostar. Efnahagslegt sjálfstæði er að búa við stöðugleika, lægri fjármagnskostnað, betri afkomu, meiri fjárfestingu og sterkari framtíðarmöguleika.

Ef evran getur lækkað vexti, styrkt samkeppnishæfni, aukið fjárfestingu og bætt lífskjör, þá er hún ekki aðeins tæknilegt gjaldmiðilsmál. Evran er þannig efnahagslegt sjálfstæðismál heimila, fyrirtækja og þjóðarbúsins.

Þegar rangar fullyrðingar „virka“

Svipaður blekkingarvandi hefur birst í evruumræðu á Norðurlöndum eins og var í Brexit. Í Danmörku var kosið um upptöku evru árið 2000. Niðurstaðan varð nei. Mjór meirihluti réð niðurstöðunni.

Í tengslum við þá umræðu hefur verið rifjuð upp frásögn um að einn áhrifamaður nei-sinna hafi síðar verið spurður hvernig hægt hefði verið að setja fram fullyrðingar sem vitað var að væru rangar. Svarið á að hafa verið: „Já, það er rétt — en það virkaði.“ Hvað virkaði? Blekkingin? Var það í raun stefnumið eins og í Brexit – að koma þjóðinni í klandur – skaða þjóðina?

Hvort sem frásögnin er tekin sem orðrétt heimild eða pólitísk áminning lýsir hún kjarnanum í vandanum. Ef rangar fullyrðingar skila sigri en almenningur situr eftir með afleiðingarnar er ekki aðeins um harða kosningabaráttu að ræða. Þá er um siðferðisbrest að ræða gagnvart þjóðinni.

Lærdómurinn fyrir Ísland

Lærdómurinn fyrir Ísland er skýr. Þegar rætt er um framtíðarsamband Íslands við Evrópu, krónuna, evruna, vexti, samkeppnishæfni og lífskjör, má umræðan ekki byggjast á ótta, hálfsannleika eða þjóðernislegum slagorðum.

Það er ekki nóg að tala um fullveldi í óhlutbundinni merkingu ef almenningi er ekki jafnframt sagt hver kostnaðurinn er af óbreyttu ástandi.

Það er ekki heiðarleg umræða að lofa frelsi en þegja um háa vexti. Það er ekki heiðarleg umræða að tala um sjálfstæði en þegja um gengisáhættu. Það er ekki heiðarleg umræða að lofa stöðugleika en þegja um minni fjárfestingu, veikari samkeppnishæfni og lægri lífskjör en ella.

Og það er ekki heiðarleg umræða að tala eins og Ísland standi alfarið utan ESB, þegar Ísland hefur í reynd verið tengt stórum hluta ESB-regluverks í gegnum EES í um 30 ár — og notið mikils ávinnings af því.

Raunverulega spurningin er því ekki hvort Ísland eigi að tengjast Evrópu. Það hefur Ísland þegar gert í 30 ár. Spurningin er hvort Ísland eigi áfram að vera að stórum hluta inni í kerfinu án fullra áhrifa — eða kanna hvort þjóðin geti fengið betri stöðu með fullu sæti við borðið. Þannig væri hægt að auka stjórnunarlegt sjálfstæði og auka efnahagslegt sjálfstæði með evru og verulega lægri vöxtum og fjármagnskostnaði fyrir heimili, fyrirtæki, ríki og sveitarfélög.

Endurtökum ekki mistökin

Brexit var ekki bara röng ákvörðun. Það var siðferðisbrestur gagnvart þjóðinni. Frelsi var selt með slagorðum. Áhættan var falin. Reikningurinn var sendur almenningi.

Endurtökum ekki þau mistök á Íslandi. Sýnum þjóðinni þá virðingu að ræða framtíð Íslands af fagmennsku, yfirvegun og heiðarleika.

Með því að segja JÁ 29. ágúst er ekki verið að samþykkja fullbúinn samning. Það er verið að opna á að kanna hvaða samningskosti Ísland getur fengið gagnvart ESB — samstarfi sem Ísland hefur þegar verið tengt í um þrjá áratugi í gegnum EES.

Þetta snýst ekki um að stökkva blindandi inn í óþekkt ferli. Þetta snýst um að kanna næstu skref með opnum augum á grunni reynslu, gagna og hagsmuna þjóðarinnar um aukna verðmætasköpun, kaupmátt, lífskjör og aukið sjálfstæði.

Ísland hefur þegar notið ávinnings af evrópsku samstarfi í gegnum EES. Nú þarf að kanna hvort hægt sé að sækja enn meiri ávinning: fá sæti við borðið og auka bæði stjórnunarlegt sjálfstæði með sæti við borðið og efnahagslegt sjálfstæði með lægri vöxtum, stöðugri gjaldmiðli, meiri fjárfestingu, betri afkomu og bættum lífskjörum.

Það er ekki öfgafull krafa, það er krafa um bætt lífskjör. Það er eðlileg lágmarkskrafa í lýðræðisríki.

Þjóðin á ekki að fá slagorð í stað staðreynda. Hún á ekki að fá blekkingar í stað upplýsinga. Hún á rétt á sannleikanum — áður en hún er látin bera reikninginn.

Höfundur er fyrrverandi aðstoðarframkvæmdastjóri hjá Endurreisnar- og þróunarbanka Evrópu.