Upp­lýsingar eru ekki ógn, þær eru for­senda

Þegar Winston Churchill stóð frammi fyrir erfiðustu ákvörðunum seinni heimsstyrjaldarinnar sagði hann: „Sönn snilli felst í hæfni til að meta óvissar, hættulegar og misvísandi upplýsingar." Hann bað ekki um minni upplýsingar. Hann bað um betri.

Þetta er kjarninn í umræðunni sem stendur yfir á Íslandi um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst. Spurningin er einföld: eigum við að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið? Ekki hvort við eigum að ganga í ESB, heldur hvort við eigum að fá samning á borðið.

Upplýsingar sem grunnur lýðræðis

Kofi Annan, fyrrum framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna og nóbelsverðlaunahafi, orðaði þetta svo: „Þekking er máttur. Upplýsingar eru frelsi. Menntun er forsenda framfara, í hverju samfélagi, í hverri fjölskyldu."

Þetta er ekki pólitískt sjónarmið. Þetta er grundvallarregla. Í hvert skipti sem einstaklingur, fyrirtæki eða þjóð stendur frammi fyrir stórri ákvörðun er fyrsta skrefið að afla upplýsinga. Enginn kaupir húsnæði án þess að skoða það. Enginn tekur lán án þess að lesa skilmálana. Enginn ræður starfsmann án viðtals.

Af hverju ætti þjóð að taka ákvörðun um framtíð sína án þess að vita hvað er í boði?

Fordæmi úr sögunni

Jón Sigurðsson, faðir íslensks sjálfstæðis, barðist ekki gegn upplýsingum. Hann barðist fyrir þeim. Hann rannsakaði sögu Íslands, lagaleg réttindi þjóðarinnar og stöðu landsins gagnvart Danmörku. Hann krafðist þess að Íslendingar hefðu fulla vitneskju um aðstæður sínar áður en þeir tækju ákvarðanir um framtíð sína. Sjálfstæðisbaráttan var fyrst og fremst upplýsingabarátta.

Nelson Mandela, sem sat í fangelsi í 27 ár, sagði: „Ekkert vandamál er svo djúpt að ekki sé hægt að yfirstíga það, ef allir aðilar hafa vilja til þess, með umræðum og samningaviðræðum frekar en valdi og ofbeldi." Mandela hafnaði ekki samningaborðinu, hann krafðist þess. Og þegar hann sat loks við samningaborðið með óvinum sínum sagði hann: „Ef þú vilt ná friði við óvin þinn verður þú að vinna með honum. Þá verður hann samstarfsaðili þinn."

Samningaviðræður eru ekki uppgjöf. Þær eru verkfæri.

Hinn íslenski veruleiki

Benjamin Disraeli, forsætisráðherra Bretlands á 19. öld, sagði: „Að jafnaði er sá maður farsælastur í lífinu sem hefur bestu upplýsingarnar." Þetta á ekki bara við um einstaklinga, þetta á við um þjóðir.

Í dag stöndum við frammi fyrir ákvörðun þar sem nei-hliðin segir: „Við þurfum ekki að vita hvað er í boði. Við vitum nóg." En vitum við nóg? Vitum við hvaða undanþágur Ísland gæti fengið í sjávarútvegsmálum? Vitum við hvaða sérákvæði væru möguleg í landbúnaði? Vitum við hvort Ísland gæti fengið sambærilega stöðu og Danmörk eða Svíþjóð varðandi evru?

Svarið er: nei. Við vitum það ekki. Vegna þess að það hefur aldrei verið rætt.

Ronald Reagan, sem enginn sakar um að vera of vinveittur ríkisvaldi, sagði: „Upplýsingar eru súrefni nútímans." Hann átti við að fólk á rétt á að vita, og að upplýsingar eru forsenda frelsis, ekki ógn við það.

Að segja nei við upplýsingum

Peter Drucker, sem talinn er faðir nútímastjórnunar, sagði: „Þegar niðurstöður ákvörðunar eru bornar saman við væntingar sést hvar styrkleikar liggja, hvar þarf að bæta sig og hvar skortir þekkingu eða upplýsingar."

Þetta er einmitt staðan okkar. Við höfum væntingar, bæði já og nei, en við höfum ekki niðurstöður til að bera þær saman við. Samningaviðræður myndu gefa okkur þær niðurstöður. Seinni þjóðaratkvæðagreiðsla myndi gefa okkur tækifæri til að meta þær.

Að segja nei við samningaviðræðum er ekki að segja nei við ESB-aðild. Það er að segja nei við upplýsingum. Það er að segja: „Ég vil ekki vita hvað er í boði áður en ég ákveð." Það er að segja nei við upplýstri ákvörðun.

Niðurstaða

Daniel Kahneman, sálfræðingur og nóbelsverðlaunahafi í hagfræði, varði feril sinn í að sýna fram á að manneskjur taka verri ákvarðanir þegar þær hafa ófullnægjandi upplýsingar og að við ofmetum eigin þekkingu kerfisbundið. Við teljum okkur vita meira en við gerum. Þetta kallar hann „oftraust" (overconfidence bias).

Ég treysti Íslendingum. Ég treysti þeim til að skoða samning og segja nei ef hann er slæmur. En ég treysti þeim líka til að vilja vita. Vegna þess að þjóð sem hafnar upplýsingum er ekki sterk þjóð, það er óttaslegin þjóð.

James MacGregor Burns, faðir nútíma leiðtogafræða, sagði að hlutverk leiðtoga sé að lyfta fólki frá ótta yfir í von með því að móta framtíðarsýn sem er bjartari en nútíðin, hvetja fólk til að spyrja spurninga í stað þess að óttast svörin, og sýna hugrekki í óvissu.

Og Íslendingar hafa alltaf verið hugrakkir og óhræddir við að vita.

Höfundur er ritstjóri Verðbólguvaktarinnar (verdbolga.net).