Valda­tafl eða nauð­syn­legt stopp á gölluðu frum­varpi?

Eydís Ásbjörnsdóttir, framsögumaður lagareldisfrumvarpsins, skrifaði grein á Vísi undir fyrirsögninni „Valdatafl og viðskiptapólitík í lagareldi“. Þar er því haldið fram að frumvarpið hafi verið stöðvað vegna valdatafls, sérhagsmuna og gamaldags viðskiptapólitíkur.

Það er sérkennileg söguskýring.

Frumvarpið var stöðvað vegna þess að það var ekki vandað. Það hefði fest opið sjókvíaeldi á frjóum laxi í núverandi mynd enn frekar í sessi, án þess að tryggja vernd villtra laxastofna, veiðiréttarhafa og þeirra samfélaga sem byggja verðmæti sín á heilbrigðum ám og sjálfbærri nýtingu villtra stofna.

Frumvarpið og breytingartillagan svöruðu ekki alvarlegum athugasemdum sem komu fram frá veiðifélögum, náttúruverndarsamtökum, sérfræðingum og jafnvel Hafrannsóknastofnun. Þessar athugasemdir komu fram á öllum stigum málsins.

Þess vegna féll frumvarpið. Ekki vegna valdatafls. Það féll vegna þess að það stóðst ekki prófið.

Sýndarsamráð

Landssamband veiðifélaga benti ítrekað á að samráð við veiðifélög, veiðiréttarhafa og landeigendur væri ekki aukaatriði. Þessir aðilar eiga ekki aðeins hagsmuna að gæta heldur bera þeir daglega ábyrgð á ánum, nýtingu þeirra og vernd villtra stofna. Frumvarpið gerði hins vegar ekki ráð fyrir raunverulegum samráðsvettvangi sem tryggði þeim aðkomu að stefnumótun og ákvarðanatöku. Breytingartillagan lagaði þetta ekki. Þar var bætt inn orðalagi um „samráð“ á afmörkuðum stöðum, en samráð án raunverulegrar réttarstöðu, gagnsæis og áhrifa er ekki samráð. Það heitir sýndarsamráð.

Áhættumat

Áhættumat erfðablöndunar á að vera verndartæki. Það á að segja til um hvar þolmörk náttúrunnar liggja, og þar með hversu mikið magn af eldislaxi megi framleiða. Það á ekki að verða pólitískt sveigjanlegt stjórntæki þar sem hægt er að vega vísindalega ráðgjöf á móti fjárhagslegum, samfélagslegum sjónarmiðum eða sérhagsmunum hverju sinni.

Landssamband veiðifélaga lagði áherslu á að ráðherra ætti ekki að geta ákveðið hærra heildarlaxamagn en vísindaleg ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar segir til um. Auk þess sem Landssambandið benti á að áhættumat þyrfti að taka til allra laxastofna, ekki aðeins fyrirfram skilgreindra nytjastofna. Hafrannsóknastofnun kom með athugasemdir í sama anda í sínum umsögnum. Breytingartillagan tók ekki nægilega á þessu. Varúðarmörk eru ekki markmið, og þau eiga ekki að vera samningsatriði.

Vöktun í ám og viðbrögð við stroki

Vöktun í ám og veiðar á eldislaxi geta verið nauðsynleg neyðarúrræði þegar eitthvað hefur þegar farið úrskeiðis, eins og hefur ítrekað gerst. En slíkar aðgerðir mega aldrei verða hluti af kerfi sem réttlætir áframhaldandi eða aukið eldi í opnum sjókvíum. Árnar eru ekki hreinsistöðvar fyrir sjókvíaeldi. Mengandi aðili á að bera ábyrgðina. Ábyrgðin á ekki að vera færð yfir á veiðifélög, bændur, landeigendur og villta laxastofna.

Breytingartillagan bætti ekki úr þessum grundvallargalla. Hún breytti orðalagi um aðgerðir á eignarlöndum og bætti við samráði við landeigendur, en tryggði ekki samþykki, raunverulega réttarvernd eða að aðgerðir í ám yrðu útilokaðar sem mótvægisaðgerðir við ákvörðun eldismagns. Í raun sagði breytingartillagan að bændur væru skyldugir til að hleypa aðilum inn á einkaland sitt til að ráðast í þessar aðgerðir en það yrði gert í samráði við þá.

Burðarþol

Burðarþolsmat í sjókvíaeldi má ekki snúast eingöngu um lífrænt álag. Landssamband veiðifélaga benti ítrekað á að taka þurfi tillit til mun fleiri þátta: laxalúsar, lyfja, ásætuvarna, plasts, áhrifa á botn, vatnsgæða, vistfræðilegt ástands og samverkandi álags á firði og strandsvæði.

Hafrannsóknastofnun, sem framkvæmir umrætt burðarþolsmat, tók undir meginatriði þeirrar gagnrýni og benti á að álag frá eldi geti verið af fleiri toga en einungis lífrænt. Breytingartillagan tók ekki á þessum vanda. Hún svaraði ekki þeirri grunnspurningu hvernig tryggja ætti að burðarþolsmat yrði raunverulegt verndartæki fyrir vistkerfi.

Þessi þáttur málsins verður enn alvarlegri í ljósi þess að eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hefur þegar óskað upplýsinga um útgáfu leyfa til sjókvíaeldis á laxi við Ísland, meðal annars vegna þess hvort stjórnvöld hafi áður látið fara fram nauðsynlega flokkun og mat á ástandi vatnshlota. Fresturinn er löngu liðinn, en íslensk stjórnvöld hafa ekki svarað.

Laxahlutur og kvótasetning

Laxahluturinn var ekki smámál. Frumvarpið hefði búið til framleiðsluheimild sem væri aðskilin frá rekstrarleyfinu sjálfu. Hún væri framseljanleg, leigjanleg og veðsetjanleg. Með öðrum orðum: sjálfstætt fjárhagslegt verðmæti.

Það er því ekki fjarstæðukennt að tala um kvótakerfi í sjókvíaeldi. Þegar stjórnvöld búa til takmarkaða hlutdeild í leyfilegu heildarmagni, gera hana framseljanlega og leyfa að hún gangi kaupum, leigu og veðsetningu, þá er verið að búa til réttindakerfi sem alveg eins, og mun þróast með mjög svipuðum hætti, og við þekkjum úr fiskveiðistjórnarkerfinu.

Breytingartillagan lagaði ekki þennan vanda. Þvert á móti var nýtingarskyldan mýkt, þannig að ekki þyrfti lengur að nýta laxahlut að fullu heldur 90%. Framsal og leiga stóðu áfram. Áður en Alþingi stofnar nýtt framseljanlegt auðlindakerfi hefði verið sjálfsagt að kalla eftir óháðri lögfræðilegri greiningu, til dæmis frá háskólasamfélaginu. Þá er rétt að geta þess að Landssambandið og önnur samtök sendu nefndinni og ráðuneytinu fjölmörg lögfræðiálit sem sýndu fram á líkindi laxahlutar við kvótaákvæðin í fiskveiðistjórnarkerfinu.

Jafnaðarfólk ættu að þekkja þá spurningu betur en flestir: á ríkið að afhenda takmarkaða auðlind þannig að verðmætin geti safnast á fáar hendur, en áhættan og kostnaðurinn falli á almenning, náttúruna og dreifðar byggðir?

Friðunarsvæði og svokallaðir hvatar

Friðunarsvæði eru ein mikilvægasta verndarráðstöfunin sem íslenskir villtir laxastofnar njóta gagnvart sjókvíaeldi. Þess vegna hefði frumvarpið átt að lögfesta núverandi friðunarsvæði með skýrum hætti og tryggja að ráðherra gæti ekki veikt þá vernd síðar með reglugerð. Það er rík ástæða fyrir því að þessi svæði voruð friðuð, líkt og Hafrannsóknarstofnun benti á. Svo eru önnur svæði s.s. Eyjafjörður og Seyðisfjörður þar sem mikill meirihluti íbúa og sveitarstjórnarfólks er á móti því að fá sjókvíaeldi í sína firði.

Í staðinn var opnað á tilraunir eða starfsemi með lokuðum og hálflokuðum búnaði innan svæða sem hafa verið lokuð fyrir sjókvíaeldi. Hafrannsóknastofnun benti sérstaklega á að engin reynsla væri af slíkum búnaði hér við land og takmörkuð reynsla erlendis. Það er ekki varúðarnálgun að nota friðuð svæði sem tilraunasvæði fyrir nýjan búnað.

Raunverulegir hvatar til tækniskipta eiga að beinast að þeim svæðum þar sem sjókvíaeldi er nú þegar stundað. Þar ætti að skapa skýr skilyrði um að aukið svigrúm í öruggari búnaði eða með ófrjóum fiski komi í stað opins sjókvíaeldis á frjóum laxi, ekki sem viðbót ofan á núverandi áhættu.

Vont frumvarp verður ekki gott af því að núverandi lög eru slæm

Ef Alþingi ætlar að setja nýja heildarlöggjöf um lagareldi þarf sú vinna að byggja á vönduðu samráði, óháðri rýni og raunverulegri varúðarnálgun. Það hefði einnig verið eðlilegt að leita til þeirra fjölmörgu aðila í Noregi og um allan heim, sem hafa áratuga reynslu af áhrifum sjókvíaeldis á villta laxastofna, bæði innan vísindasamfélagsins og meðal þeirra sem hafa barist fyrir vernd villtra laxa þar í landi. Atvinnuveganefnd var bent á þessa aðila, en hafði ekki samband við þá eftir því sem við best vitum.

Framtíð lagareldis á Íslandi á ekki að felast í því að festa opið sjókvíaeldi á frjóum laxi í sessi og reyna síðan að milda afleiðingarnar með eftirliti, rekköfun og orðalagi um hvata. Hún á að felast í skýrri stefnu um minni áhættu, raunveruleg tækniskipti, ófrjóan fisk, öruggari búnað og lögfestar verndarlínur fyrir villta laxastofna. Nú þegar erum við að sjá erfðablöndun í ám m.a. í Breiðdalsá í kjördæmi Eydísar og lúsafaralda á Vestfjörðum sem hafa mjög slæm áhrif á villta fiskastofna fjarðanna og mögulega gönguseiði frá öðrum landshlutum.

Það frumvarp sem stöðvaðist gerði það ekki. Þess vegna var rétt að stoppa það.

Höfundure er framkvæmdastjóri Landssambands veiðifélaga.