Hver fram­leiðir matinn okkar eftir 20 ár?

Það er mikið rætt um matvælaöryggi um þessar mundir og það er eðlilegt í ljósi stöðu mála síðustu vikur og mánuði. Óvissa í alþjóðamálum, meðal annars í Mið-Austurlöndum, brothættar aðfangakeðjur, loftslagsbreytingar og sveiflur á mörkuðum minna okkur á að það er ekki sjálfgefið að lítil eyþjóð geti treyst því að allt sem hún þarf komi ávallt að utan

Matvælaöryggi snýst þó ekki aðeins um vöruflutninga, tolla, milliríkjasamninga eða stuðningskerfi. Það snýst umfram allt um fólk. Þess vegna þurfum við að spyrja okkur að eftirfarandi: Hver mun framleiða matvælin okkar eftir 10, 20 eða 30 ár og hvernig tryggjum við að til staðar verði fólk, þekking og jarðnæði til að standa undir matvælaframleiðslu þjóðarinnar?

Vandinn er viðurkenndur af stjórnvöldum

Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2027-2031, sem samþykkt var 15. júní sl., er réttilega viðurkennt að nýliðun og kynslóðaskipti í landbúnaði hafi reynst erfið. Þar er líka talað um að framtíð landbúnaðar byggist á traustum rekstrargrundvelli, verðmætasköpun, matvælaöryggi og sterkum stoðum til framtíðar.

Það er gott að þessi orð komi fyrir í áætluninni. Þetta hljómar allt saman skynsamlega. Vandinn er hins vegar sá að orð eru til lítils ef þeim fylgja ekki raunverulegar aðgerðir sem stuðli að því að ungt fólk komist inn í greinina.

Leiðin að rekstri er of erfið

Ungur bóndi sem vill taka við búi eða hefja rekstur stendur frammi fyrir miklum stofnkostnaði, háum vöxtum, mikilli skuldsetningu, takmörkuðu aðgengi að fjármagni og erfiðu aðgengi að jarðnæði og fasteignum. Þetta er einfaldlega raunveruleikinn sem blasir við ungu fólki þegar það veltir fyrir sér hvort það eigi sér framtíð í landbúnaði.

Í þessu samhengi er rétt að horfa til nýsamþykktrar fjármálaáætlunar 2027-31. Hún á að vera tæki til að horfa fram á veginn á öllum málefnasviðum, þ.m.t. landbúnaði og matvælaframleiðslu. Hún á ekki aðeins að telja upp fjárheimildir innan málefnasviða heldur sýna hvernig stjórnvöld ætla að mæta þeim áskorunum sem þau sjálf fjalla um. Þegar fjallað er um nýliðun, kynslóðaskipti og afkomuvanda bænda ætti því að sjást skýr fjárhagsleg brú frá augljósum vanda greinarinnar yfir í lausnir eða a.m.k. tillögur eða hugmyndir að lausnum.

Hér vantar augljóslega meira upp á. Við sjáum einfaldlega enga stefnu eða aðgerðir stjórnvalda sem tengjast skuldum ungra bænda, fyrstu fjárfestingum, aðgang að landi eða það hvernig ný kynslóð á að komast inn í grein sem krefst mikils fjármagns frá fyrsta degi.

Afleiðingarnar koma síðar

Ef ekki er hugað að neinum aðgerðum, veikist landbúnaðurinn smám saman, hægt og bítandi. Þá fækkar fjölskyldubúum. Framleiðsla færist á færri hendur. Þekking tapast. Störf hverfa. Þjónusta í dreifðum byggðum veikist. Og þjóðin verður háðari innflutningi á tímum þar sem við ættum einmitt að styrkja eigin viðnámsþrótt og seiglu. Það eru allar aðrar þjóðir að gera, jafnvel þær sem eru í Evrópusambandinu.

Þess vegna er nýliðun í landbúnaði mikilvægt byggðamál. Hún er atvinnumál. Hún er matvælaöryggismál. Og síðast en ekki síst er nýliðun þjóðaröryggismál.

Nýjar rætur

Hér þarf að hugsa stærra og skýrar. Við verðum að auðvelda ungu fólki og frumkvöðlum í landbúnaði að festa rætur í orðsins fyllstu merkingu, til dæmis með stuðningi við fyrstu kaup á landi, bújörð eða nauðsynlegum fasteignum til rekstrar.

Slíkt úrræði þyrfti ekki að vera risavaxið eða flókið til að skipta máli. Sérstakt tilraunaátak í því ljósi væri lítið í samhengi ríkisfjármála, en gæti verið stórt skref fyrir ungt fólk sem vill hefja búskap. Það væri tæknilega séð fjárveiting á næsta ári. En efnislega væri það fjárfesting í næstu kynslóð bænda, byggðafestu og fæðuöryggi.

Rætur vaxa ekki í tómarúmi

Rætur vaxa ekki í tómarúmi. Þær þurfa frjóan jarðveg, skjól og tíma. Sama gildir um unga bændur. Ef við viljum að ný kynslóð taki við íslenskum landbúnaði verðum við að skapa aðstæður þar sem fólk getur fest rætur, byggt upp lífsviðurværi og blómstrað svo tryggt verði að matvæli verði áfram framleidd á Íslandi eftir 20 ár.

Höfundur er bóndi og alþingismaður.