Vönduð niður­staða Feneyjanefndarinnar

Þegar tillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhald viðræðna við Evrópusambandið kom til umræðu á Alþingi kom fram hugmynd frá Guðrúnu Hafsteinsdóttur um að óska eftir áliti Feneyjanefndar Evrópuráðsins á tillögunni. Það var góð hugmynd og ég lagði til við utanríkismálanefnd að þessi leið yrði farin. Nú liggur álitið fyrir. Þar staðfestir Feneyjarnefndin að fyrirhugað fyrirkomulag samræmist evrópskum stöðlum um lýðræðislegar kosningar, að því gefnu að ráðleggingum nefndarinnar sé fylgt að öðru leyti.

Mikilvægi skýrrar upplýsingagjafar

Þjóðaratkvæðagreiðslan uppfyllir þannig formkröfur, en Feneyjanefndin leggur ríka áherslu á nauðsyn vandaðrar upplýsingagjafar til almennings. Undir það er auðvelt að taka. Við vitum að orðalagið „halda áfram“ hefur valdið deilum hér á landi, þótt afstaða íslenskra stjórnvalda og Evrópusambandsins sé skýr: Umsókn Íslands er gild og viðræður sem færu í gang í kjölfar “jásins” yrðu framhald að mati beggja aðila.

Að því sögðu kann að vera ferðarinnar virði að reyna að finna orðalag spurningarinnar sem breiðari sátt næst um. En jafnvel þótt orðalaginu yrði breytt, til dæmis í „sækjast eftir“ eða „opna að nýju“, dregur það í engu úr mikilvægi góðrar og hlutlægrar upplýsingagjafar til almennings, líkt og Feneyjanefndin leggur áherslu á.

Ekki kosið um aðild, heldur viðræður

Eitt mikilvægasta atriði álitsins snýr að því að gera kjósendum grein fyrir lagalegum afleiðingum atkvæðis síns. Feneyjanefndin leggur áherslu á að það verði að vera algjörlega skýrt að hér sé kosið um framhald samningaferlis en ekki inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Ef niðurstaðan verður sú að viðræður hefjist að nýju og þeim ljúki með samningi, þarf jafnframt að liggja fyrir að lokaniðurstaðan verði borin undir þjóðina í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu. Nefndin telur að þessi atriði verði að koma skýrt fram í opinberu kynningarefni stjórnvalda.

Jafnframt þarf að gera kjósendum ljóst að ekkert sem rætt og ákveðið var í viðræðunum 2009–2013 sé fast eða endanlegt. Heildarniðurstöður viðræðna liggja ekki fyrir fyrr en öllum köflum hefur verið lokað og aðildarsamningur undirritaður.

Alþingi á lokaorðið

Samandregið er umsögn Feneyjanefndarinnar vönduð og veitir Alþingi mikilvægt veganesti. Hún sýnir að við erum á réttri braut í því að tryggja að ákvörðun þjóðarinnar byggi á skýrum forsendum og traustum lýðræðislegum grunni. Nú hvílir sú ábyrgð á okkur á Alþingi að tryggja að farið verði að þessum ráðleggingum. Það er til þess fallið að stuðla að sem breiðastri sátt um þjóðaratkvæðagreiðsluna sjálfa og umgjörð hennar, jafnvel þótt við verðum ekki öll sammála um hvert svarið við spurningunni eigi að vera.

Höfundur er formaður utanríkismálanefndar Alþingis.