Afvegaleiðing umræðu um ESB

Sigurður Kristinn Pálsson skrifar 11. apríl 2026 18:00

Prófessor í íslenskri málfræði segir “íslensk málfræði felst í því að vera á verði gagnvart því sem sjórnvöld og önnur valdamikil öfl misbeiti tungumálinu í blekkingarskyni”.

Mörg dæmi eru um slíka misbeitingu. Sem dæmi má nefna enska orðið accessionnegotiations sem á íslensku þýðir aðildarviðræður. Andstæðingar ESB aðildar vilja hins vegar þýða þetta sem aðlögunarviðræður sem er afbökun og afvegaleiðing.

Skoðum málið nánar

Breyttur veruleiki eftir hrun

Bankahrunið árið 2008 markaði djúp spor í íslensku samfélagi og breytti forsendum efnahags- og utanríkismála. Á skömmum tíma varð Ísland tákn fjármálaóstöðugleika og gripið var til neyðarlaga við fordæmalausar aðstæður.

Síðan þá hefur heimurinn breyst verulega. Stríð, aukin spenna milli stórvelda og veikara öryggisumhverfi í Evrópu hafa gert alþjóðlega samvinnu mikilvægari en áður.

Evrópusambandið hefur jafnframt þróast og aðlagað sig að þessum nýja veruleika.

Þrátt fyrir þetta byggja sumir enn málflutning sinn á forsendum sem tilheyra öðrum tíma.

Valdar tilvitnanir – valin þögn

Dæmi um þetta má finna í síendurteknum fréttum Viðskiptablaðsins, Morgunblaðsins og ýmsum pistlaskrifum. Þar er ítrekað vísað í 15–17 ára gamlar tilvitnanir í Olli Rehn og Stefan Füle, frá tímum þegar Ísland var að glíma við afleiðingar bankahrunsins.

Slík notkun heimilda er ekki aðeins veik röksemdafærsla, heldur getur hún orðið villandi þegar hún er sett fram án samhengi eða uppfærðrar myndar af stöðunni í dag.

Svipuð nálgun birtist hjá Morgunblaðinu, sem nýlega fjallaði um ummæli Carls Baudenbacher, fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins, um að íslensk stjórnvöld hefðu afturkallað umsókn að Evrópusambandinu.

Guðlaugur Þór Þórðarsson alþingismaður og fyrrverandi utanríkisráðherra segir í viðtali í Morgunblaðinu “Ríkisstjórnin er að blekkja almenning” þegar hann ýjar að því að umsókn um aðilarviðræður sem send var inn á sínum tíma sé ekki í gildi.

Hér fer ekkert á milli mála að Guðlaugur Þór er einfaldega að fara með ósannindi eða í það minnsta að afvegaleiða umræðuna.

Þetta stenst hins vegar ekki skoðun þegar að er gáð.

Í tveimur skýrslum sem unnar voru að frumkvæði Guðlaugs Þórs Þórðarsonar utanríkisráðherra – ”Gengið til góðs” (apríl 2018) og ”Mýrarljós í Evrópusamstarfi ”(september 2018) – kemur skýrt fram að aðeins var gert hlé á viðræðum árið 2013.

Í tilkynningu þáverandi utanríkisráðherraí júní 2013 til stækkunarstjóra ESB segir að gert yrði hlé (e. “put a halt to”) og gerði forsætisráðherra slíkt hið sama gagnvart forseta framkvæmdastjórnar og forseta ráðherraráðsins í júlí sama ár

Þetta er einnig staðfest í minnisblaði til ríkisstjórnar 27. ágúst 2013, þar sem sérstaklega er tekið fram að ákvörðunin „feli ekki í sér slit á aðildarviðræðum“.

Á bls 22-23 í skýrslu Mýrarljós í Evrópusamstarfi segir einfaldlega “Aðildarviðræðum var ekki formlega slitið”

Um þetta mál var skrifað nokkuð ítarleg frétt í Morgunblaðinu 18 maí 2019.

Hvað sagði Uffe Elleman-Jensen?

Oft vísa þessir sömu aðilar í viðtal við Uffe Ellemann-Jensen frá 2017 undir fyrirsögninni: „Þið vitið fullkomlega hvað er í pakkanum“

En þegar viðtalið er skoðað í heild kemur allt önnur mynd í ljós

Hann varar við afleiðingum Brexit og bendir á raunverulegan kostnað þess. Hann leggur áherslu á mikilvægi evrópskrar samvinnu á tímum aukinnar ógnar og gagnrýnir uppgang þjóðernishyggju. Að auki undirstrikar Uffe að Evrópusambandið sé sveigjanlegt og þróist á mismunandi hraða.

Og ekki síst: hann segir skýrt að sambandið sé ekki lokaður pakki.

„Pakkinn“ – mýta eða staðreynd?

Setningin „þið vitið hvað er í pakkanum“ hefur verið rifin úr samhengi og endurtekin eins og slagorð.

Í sama viðtali útskýrir Uffe Ellemann-Jensen hins vegar að aðild að Evrópusambandinu byggist á samningum þar sem tekið er tillit til hvers ríkis. Það er grundvallaratriði sem gildir enn í dag.

Þetta samræmist einnig eldri greiningum. Í skýrslu sem Björn Bjarnarson skilaði árið 2007 kemur fram að ríki hafa ítrekað fengið undanþágur og sérlausnir í aðildarsamningum. Slíkar lausnir hafa fullt lagalegt gildi, þar sem þær eru hluti af aðildarsamningi sem jafnast á við stofnsáttmála sambandsins segir í þeirri skýrslu.

Einnig er hægt að vitna í nýlegra yfirlýsingu Mörtu Kos, stækkunarstjóra Evrópusambandsins þar sem hún segir “Samningar um aðild að Evrópusambandinu eru sértækir fyrir hvert og eitt ríki, og við tökum mið af þeim raunveruleika sem umsóknarrí búa við”

Að halda öðru fram stenst því ekki skoðun.

Mynstur afvegaleiðingar

Það sem blasir við er skýrt mynstur:

• Gamlar tilvitnanir eru dregnar fram

• Samhengi er þrengt eða fjarlægt

• Nýjar upplýsingar eru hunsaðar

Þetta er ekki tilviljun heldur ákveðin framsetning. Afleiðingin er skökk mynd af raunveruleikanum sem dregur úr trausti og grefur undan málefnalegri umræðu.